Ne, Agtayyetayyek Dagiti Matana!

No agtaytayyek dagiti matana, ania ti ar-aramidenna? Uray sika, napadasam kadin a pinagtayyetayyek dagiti matam? Ania ti ar-aramidem?

No dadduma, pagkakatawaantayo ti panangpatayyek kadagiti mata wenno adda makita wenno masiputantayo nga agtayyetayyek dagiti matana. Saan met ketdi a mabayag. Maysa a minuto laeng. Kalpasanna, sumarunon ti yiisemna. Daytay isem a nakalawlawa, a no labsen ti agsao, uray la agsaringgayad agingga iti dapan. Kadagiti dadduma, mapasarunuan pay iti katek no di panangkudkod iti di met nagatel a tuktok. Adda pay dagiti agkatawa, uray maymaysana wenno awan met ti kasasaona. Wenno isarunona nga ibalikas: “Agkabawak san…!” Sananto katawaan wenno kantiawan ti bukodna a bagi.

Ngem ania ti inaramid ti tao a mangpatayyek dagiti bukelbukel dagiti matana?

Siak, saanko laeng a patayyeken no di  manglangitak pay a! Sa posible a sumarunon nga eksena dagiti immuna a naibaga.

Saan nga agbagtit ti tao a mangpatayyek iti matana. Haler! Kinapudnona, tultulonganna laeng ti bukodna a bagi. Normal laeng iti maysa a tao a patayyeken dagiti bukelbukel dagiti matana.

Agsublitayo ngarud iti saludsod, ania ti inaramid ti tao ta patayyekenna dagiti bukelbukel dagiti matana?

Ala, padasem a patayyeken dagiti bukelbukel dagiti matam tapno maammuam ti rason. Kasta. Agarup tallopulo a segundos. Nalpasen? Dimo pay la ammo? Ulitem…wen, kasta…

Ala, awatek a dimo ammo ti gapuna.

Ti tao a nakitam wenno napaliiwmo a nangpatayyek kadagiti bukelbukel dagiti matana, sana pay imparaipus dagiti nadakamat ti ngato, ket manglaglagip.

Wen, manglaglagip. Natural dayta nga aramid no adda  kayat a lagipen. Patayyeken dagiti bukelbukel dagiti mata. A no dadduma, itangad pay, kas iti immuna a nadakamat. Santo isaruno ti isem wenno illek no nakalagipen.

Apay a mapasamak ti kastoy? Wenno apay a maaramid ti kastoy?

“Makatulong la unay kadagiti tattao a manglagip ti panangpagarawgaraw kadagiti mata,” kuna ni Stephen Christman, maysa a sikolohista iti University of Toledo, a kas naipablaak iti journal a Brain and Cognition iti isyona idi Abril.

Dakkel la unay ti tulong ti panangpatayyek kadagiti bukelbukel kadagiti mata iti pananglagip, kuna ni Christman,

Panangpatayyek, in general iti Iluko. Ngem, umanayen daydiay panangipasublisubli  iti bukel ti mata iti kanigid ken kanawan. Dayta ti literal. No maminsan, agisawang met ni Ilokano kadagiti hyper a balikas. Nairuam ni Ilokano iti kastoy a panagisawang. Paset daytoy iti lengguahena.

Kuna pay ni Christman, no ipakanawanmo dagiti matam, gumana ti kanawan a brain hemisphere. No ipakanigidmo, gumana met ti makinkanigid a brain hemisphere. No napartak ti panangipakanigid ken panangipakannawan kadagiti mata, gumana a nalaing dagiti dua a brain hemisphere ket isuda ti mangtulong a mangisubli iti memoria .

Tapno mapaneknekan ni Christiman ti sasawenna, nadakamatna ti maysa a panagadal a 20-35% ti utek ket para iti memoria.

Ket no aktibo la unay dagiti dua a brain hemisphere, ti left ken right, sumangpet ti nagbayanggudaw a lagip.

Kuna ngarud ni Christman, kasla dagiti mata ti mangpagana kadagitoy a brain hemisphere. Dakkel ti akem ti bision iti utek, ta okuparanda ti agarup a 30%.

Wen, kasta ngarud. No adda madlawmo a mangpatpatayyek kadagiti matana, bay-am lattan, ta manglaglagip dayta. Amangan no dina ammon ti pagawidanna wenno nalipatannan ti kinaasinona.

No makakitaka iti nanglangit nga aggunaygunay dagiti matana, manglaglagip dayta. Pagangganaenna dagiti dua a hemisphere iti utekna.

Isu a kadagiti  maisangol iti eksamen,  saan ngata a nasaysayaat a praktisen daytoy nga aramid ngem daydiay agkopia iti insurat dagiti kaabay? Saan nga a nasaysayaat a patayyeken dagiti bukelbukel dagiti mata ngem ti unnaten ti tengnged a kas kadagiti kannawa?

Wenno saan ngata a nasaysayaat a paganaen dagiti dua a brain hemisphere ngem ti agdamag?#