Ni Bordagol ken dagiti Iskwi (Maudi a paset)

ITA A PANAWEN, nagduduma dagiti termino a mangmangngeg kadagiti agtutubo, kadagiti millennials ken GenX, dagiti salitang-kanto ken dadduma pay. Nawaya itan nga agdakiwas ti lengguahe, aniaman a kinaasino; mangipaneknek, a siwawaya itan ti tao a saanen a nakakukot iti uneg ti aparador. Ket ti nainget a panangimutektek ket umno la unay tapno di mabati a nakanganga a panawan ti band wagon iti super cyber highway. Iti ababa a pannao, makisakay iti lugan ti panawen tapno di maiyaw-awan.

Simmungbat ni Elinore: “Kunakto pay! Dagiti katropa ni Alvin!” Naggarikgik.

“Ania ti kayatmo a sawen, iskwirel?” Minulagatak dagiti agkabsat.

“Ket wen met, papang!” Ti lalaki ti simmungbat.

“Adda, aya, met iskwirel iti Pilipinas?” Kinunak a nagrupanget.

“Adda met a, adunto idiay Metro Manila. Kas kadagidiay naipadamag nga agkakallong sadiay Quezon City, duada, nagdadakkelanda, kasda la pusa. Adda pay idiay Mandaluyong, Cavite ken dadduma pay. Agkaraiwaradan.” Inkalintegan ni Adrian.

“Sosial pay a, dagiti nadduma, ta kaykayatda iti agnaed sadiay Ayala Alabang ken dadduma a millionaires subdivision nga addaan kaykayo! Awan a pulos iti mayat iti agindeg iti kaeskuateran ta sigurado nga agtinnagda a tinuno ken adobo!” Inggarikgik ni Elinore.

“Adda met a taal nga iskwirel iti Pinas, papang! Masarakan ti habitatda iti kabakiran ti Mindanao. Kapipintasan a puli dagiti taal nga iskwirel ti Pinas ta nasileng a puraw ti marisda. Saan a kas kadagiti agkaiwara ita iti Luzon ken Visayas a maris dapoen, nangisit wenno naglaok – puraw iti barukong ken dapoen iti bukot. Adda pay dagiti flying squirrel a nocturnal.” Inpalawag ni Adrian.

Simmungbat ni Elinore: “Nalabit a nakadanonen ditoy puroktayo dagiti naibuang a maideliber koma kadagiti pet shop iti probinsia ken kabangibang. Nabaliktad ngamin dita highway ti van a nagkarga. Adu kano iti nakabulos nga iskwi. Dagiti ismagel a maipagarup a naggapu sadiay Myamar, Thailand ken Vietnam.”

“Dagita ngamin panagtaraken kadagiti exotic species iti nangpaadda kadagiti ayup ken tumatayab a dida met timmaud ditoy pagilian. Irresponsable a panagtaraken.” Inngayemngem ni Toyang, sana met la dinumogan ti aramidna a panagibuksil kadagiti bunga ti kardis. “Kas kadaydiay iwet, tinarakenda tapno umadu ken maiyeksport koma sadiay China ken Taiwan, ngem idi nagbagyo, nasawang dagiti pupukan, dayta agkaiwaran dagiti iwet iti taltalon. Agdadaelda pay ketdin. Adda pay dagiti janitor fish ken dadduma nga invasive species.” Nagngayemngem ni baket.

“Konpirmado, kunam, kasano ti pannakaammom?” Inbaliwko ti saritaan kenni Adrian.

“Dimmagasak dida yanda Tang Ignas ta agiiriagda. Naitaray dagiti tienendaanna a tinuno a bangus. Intaray dagiti dua nga iskwi! Nakitak met ida, nagpartakda nga agalis-alis kadagiti sangsanga ti akasia ken agtalaytay iti barut ti kuriente. Nagdadakkelda a kasla pusa!”

“Tiliwem man ketdi ida, manong, siloam ida, ta iyadobotayo ken ituno. Ramanan met!”

“Ti met maibagbagamon, anakko, agparbengka koma,” kinunak a siaalumamay.

“Amman, papang, masida ti iskwirel! Ramanantayo met, a!”

“Saan a rumbeng a saktan dagiti ayup lalo kadagiti exotic ta addan linteg a mangprotektar kadakuada. Tapno awan iti pakababalawan, nasaysayaat iti agtungpal iti bilin.” Impalawagko.

“Mannibrong ngarud,” rason latta ni Elinore, sanakami minatmatan kenni Toyang. “Nakallong ‘tay inadobom, kunam, mamang?”

Nagtinnaliawkami ken Toyang. Adda immasibay a panangipagarup wenno panangipato lattan a kas iti naynay a mapaspasamak. Pinerreng ni Toyang ti buridek.

“Amangan no dagidiay iskwi a manni ti nangkallong!” Immulagat ni Elinore. “Managsultopda kano pay iti itlog, managkurimesda kadagiti umok dagiti billit. Kasta ti ugalida.”

Nagtinnalliawkami ken Toyang.

“Namisingto met ngaminen ni Bordagol, ta kabutengda ket,” inngayemngem ni Adrian.

Iti mugingko, nasken nga iwayatko met ti limtuad a panggep iti mugingko.

Babaen iti dua a tangkal nga addaan iti maltat a batling ken kilabban a nagamayan iti sardinas, natiliwko nga agpadpada dagiti iskwi, iti bigbigat ta dayta ti panagruarda ta maipagarup nga adda pulida a nocturnal.

Idi simmangpet dagiti annakmi iti dayta a malem ti Huwebes, maragsakanda ken ibagbagada a padasenmi nga iyadobo ida. Ngem diak kinanunongan ida. Nagadu a taraken a manok, pato ken ganso no makasidsidada iti adobo. Saan a maiparbeng a pagtatakkonan dagiti exotic species, lalo dagiti endangered ta panangbalusingsing ti linteg daytan.

Agsipud ta Teachers Day iti kabigatanna, awan klaseda, isu nga inawisko ida a pagsaggaysaanda a bitbiten dagiti tangkal dagiti iskwi ket mapanmi insurender ida sadiay opisina ti Protected Areas and Wildlife Bureau – Department of Environment and Natural Resources (PAWB-DENR). Uray ta dua laeng met nga ili iti labasan ket kabiseran ti probinsiami. Binulodkon ‘tay traysikel ni tatangko ta adda paglugananmi.

Napaliiwko a di makatagtagari dagiti annakko. Nalabit, a pampanunotenda met iti pannakasata ti pannakaramanda koma iti adobo nga iskwi. Nadlaw met ni baket iti kinaulimekda, isu nga imbalakadna nga igatangak ida iti saggaysada a pantalon ken tisiert tapno maikkat ti disganasda. Makitiendakaminto metten sadiay kabisera.

Inalaan met dagiti staffs ti PAWB-DENR iti video footages iti panangisurendermi kadagiti ayup. Sumagmamanon ti naisurender kadakuada, a patienda a karaman dagita dagiti karga ti van a nabaliktad. Dinayawda dagiti anakmi iti inaramidda a panangipateg kadagiti ayup nangruna kadagiti exotic species; indariragda pay, ti kinapateg ti akem dagitoy iti nakaparsuaan.

Kamalmanna met laeng, naipadamagen iti local a telebision ti naisangsangayan nga inaramid dagiti agkabsat, da Adrian ken Elinore, a panangisurenderda kadagiti natiliw nga iskwi. Adu dagiti nangdayaw iti inaramidda. Nangruna dagiti titserda ken kaeskuela.

Maragragsakan met dagiti agkabsat. Nalabit, gapu ta nasurotanda ti umno a dalanda.

Kadakami ken Toyang, naawidmi iti umno a panirigan dagiti annakmi. No maminsan, maliwayan iti panangipakita iti ehemplo kadagiti ubbing ken agtutubo. Ti ehemplo a tignay a panangadal kadakuada, daytoy met ngarud ti nasamay – nasamsamay nga adayo ngem iti balikas.

Kabigatanna, naisem ni Toyang a nangibaga: “No napaayta man a nagbalin a titser, saanta koma a mapaay a mangisuro kadagiti annakta iti umno nga aramid a mangtubay iti masakbayanda.”

Pagammuan, nakangngegkami iti napigsa a ngiyaw. Ngiyaw a kasla agkakapsut unay. Kabisadomi ti timek, saan a kasta ti sigud, a ngiyaw a nakarit ken nabileg wenno mangipasimudaag ti kinaaddana, a kas ari-ari dagiti babassit ngayup iti purok.

Timmaraykami ken Toyang iti likudan ti bunggalo. Nakailad ni Bordagol iti sako iti ampir ti kamarin. Pigunniak namindua. Ngem nagkumeg latta.

“Adda sugatna iti patongna!” Kinunana ni baket.

“Tiliwenyon, papang, ta agasantayo, kaasi met…” Ni Elinore, kaduana ni Adrian.

“Yalaanyo ngarud ti kanenna, mabisin siguron…!” Pinidutko a siiinayad, inubbak ken inserrek iti balay. Iti panagusisak, mabisin unayen, agkakapsut; nupay mangrugin nga agmaga ti sugatna. Pattapattak lattan a natagbat.  Isu a nagpukaw iti makalawas, ta nalabit a nagkumeg iti rangrangat, ta kasta dagiti aso ken pusa nga addaanda iti kabukbukodan a wagas a panangagas iti sugatda wenno nasakitda.

Nupay kasta, inagasanmi latta ni Bordagol. Pinakan. Kanayon a kasasao dagiti annakmi, a no mabisin, saan nga agkallong no di ket ibagana tapno maidasaran. Sinuroanda iti nasayaat a kababalin. Idi agangangay, limmaing, naikkatna met laeng ti kinamanagkallongna, dina kanen no di ibaga; malaksid nga isu latta ti ari-ari dagiti pusa ket awan iti paasitgenna a dayo. Agindegen ditoy balay.

No pakitaan dagiti ayup ken billit iti ayat, di masasaan nga agsubalitda met iti ayat!

“Bay-anyon a, ta natural a karakteristiko dagiti pusa dayta, territorial instinct. Nasayaat met tapno adda kabuteng dagiti iskwi no adda maisar-ong pay ditoy purok! Uray dagiti beklat, banias ken uleg.” Kinuna ni Elinore.

Naginnisemkami kenni Toyang. #