Sarita: Ni Bordagol ken dagiti Iskwi (Umuna a paset) | Tawid News Magazine - Weekly Ilocos News 📰

Ni Bordagol ken dagiti Iskwi (Umuna a paset)

MABISINAK unayen. Tumengngat’ aldawen. Sipud pay nagmulagat ti init a rinugiak iti agpatpat kadagiti nagburasanmi iti mais. Nasken nga aramiden ken idalimanek ida ta madadaan nga ipuruak a kanen dagiti baka, nuang ken uray kadagiti kalding a taraken inton tiempo ti panagtutudo. Nasken a daytoy ti aramiden lalo ket nasulit iti mangruot no panawen ti nepnep.

Dinarasko iti nagawid. Nasabatko ni baketko iti daramuagan ti bangkag nga adda igpilna a labba. Mapan la ketdi agburas kadagiti mulami a nateng, nga ilakona wenno idalimanek iti chiller ti ref.

Dua ti bungami, maika-grade 10 ti lalaki ken grade 8 met ti babai. Malemton no sumangpetda, ta agtallo a kilometro ti kaadayo ti barangaymi a Caalogan ti San Carlos National High School ta iti adda iti Brgy. San Felipe iti lauden ti poblasion.

“Mangankan, Mising, lakay, umunakan ta innak pay agpuros iti kardis ta naimbag la nga ilaok iti bungat’ karabasa ken utong no malem, sagpawan iti prito nga ulo ken ipus ti bangus.” Nayon dagiti binalon dagiti annakmi ti kayatna a sawen. Gagangay ngamin, dagiti akintengnga a paset ti ikan ti balonenda, mabati ti ipus ken ulo, nga isu met iti isagpaw ni baket iti dengdengenna.   

Mising ti birngasko, iti Moises a buniagko.

Inwang-itna ti pagatsiket a buokna. Agkataytayagkami iti lima a kadapan ken lima a pulgada. Agpadakami a pangrapisen ken pamugoten, ta ania ngarud, ket panagtalon ken panagbangkag ti ubrami ken panagtaraken kadagiti dingo, manok, pato ken ganso.

“Ania ti linutom a sidaen a pangaldawan, Toyang, baket?”

Victoria ti buniagna. Toyang ti birngasna sipud pay ubing. Agkaarrubakami, agkaubingan ken agkaay-ayaman. Kasinsinnalabay a mapan agiskuela idi elementaria. Kapinpinnaludip idi hayskul wenno sabong ti bigbigat. Agpadakami a maikadua a tawen laeng iti kurso nga elementary education ti nagteng gapu iti kinakurang iti gastosen.

Idi naluomen ti bunga a kunada, agpadakamin a di nailinged dagiti agpadpada a rikna.

Kas iti imbalakad ni Tang Sianing kaniak: “Diyo urayenen a mapitpit amin a bawang, patuloyenyon nga ibuang ta penned ti riknayo!”

Ania pay, kallaysan a, ta no itantan, amangan no masata pay kano, lalo ket adda ti balikbayan a lakay nga umar-arubayan kenkuana.

“Inyadobokon a, ‘tay manok idiay ref.”

‘Tay kagudua ti pinartina a kawitanmi idi naminsan nga aldaw, ta manag-awol ngamin ket dina ammo iti umapon iti kamarin, mapan ketdin makitrantransient iti pagapunan no asino la ditan a manok dagiti kaarruba; isu a dinigoannan ken linaokan iti papaya ken marunggay ti kagudua.

Lalo la ket ngarud a naggaradugod ti buksitko iti pannakangngegko ti adobo. Lalo ket netib a manok, naramraman nga adayo ngem dagiti lako idiay tiendaan a broiler.

Pinartakak, ta paboritok ngamin ti adobo ken kilabban. Diak ammo no apay, ta kaykayatko ti kilabban ta saanen a pugpug-awan, ‘diay la mangisakmolen ken agkabukab. Ken diak ammo no apay, a kaay-ayok ti kilabban a napatedtedan iti manteka iti adobo sa napettakan iti kamatis ken nawarakiwakan iti bassit nga asin.

Dinarasko iti naglabar iti jetmatic iti ampir ti ridaw ti kusina. Nasken a nasanikar met a, ti bagi tapno naim-imas met laeng iti mangaldaw, natangtangken ti bussog. Adobo kunam man!

Lalo ket no agadobo ni Toyang, ipaturayna nga agpirpirsay ti lasag, agayamuom ti banglo ti manteka, a masansan a pagkirogna iti kilabban iti agsapa, a pabulonan iti kape, uray no inkirog a daing a monamon wenno panuos wenno tinuno a tarong, sili ken okra, mabalin met paglig-isan iti ampas ti katangken ti buksit.

Ngem ti gagar a mangaldaw, nayawyaw, ta urayak la napamulagat ken napanganga idi maimatangak ti nakalukat a kaserola, agkaiwaris dagiti nagtulangan ken murkat!

Tinan-awak a dagus ti kaserola, ngem bawang, pammienta, kanela ken laya laengen dagiti aggagarakgak nga agswimswiming iti manteka!

“’Pay awan met ti kunana nga adobo?” Naiyesngawko iti pannakapaayko. Inangotko ti kaserola, lalo la ket ngarud a naggaradugod ti tianko iti banglo-adobo a manteka.

Nagmuraregak idi mautobko a nagkallong manen ‘tay pusa a walang nga aw-awanda iti Bordagol, ta dakkel ti pammagina ket awan a pulos iti paasitgenna a dayo a lalaki a pusa ta angatenna a paksiaten. Pakmerna dagiti lallaki a pusa iti purok. Isu ti ari-ari; laeng ta, managkallong, agitaray kadagiti sidaen a naluto ken saan. Taudan iti murriot ken tabbaaw.

Ngem makalawas metten a saan a nagparparang iti purok. Basta latta saanen a makita wenno mangngeg ti makapaseggar a ngiyawna, nagpukaw lattan a kasla asuk. Nasayaat laeng no saan a biktima ti sabelds wenno desaparecido, ta adu met dagiti mangisiksikat ti biagna gapu iti aramidna a mangsikwat kadagiti kinaluban wenno kaidisdisso a taraon iti lamisaan, kadagiti linaon ti kaserola wenno kaldero, uray dagiti naibitin a basket ket inna kurantongen.

Asino ngarud iti nagkallong manen? Sabali manen a pusa?

No diak la matengngel ti riknak, agsibo koman ti darak, ta gagangay a ti tao a mabisin, nalaka a mayabyaban ti rurod ken pungtot aglalo no ti namnamaen a pagpasaran ket inunaan ti nalaing nga agsiim kadagiti dulin. Ti karirigatan nga aklonen ket ti pannakaagaw ti kanen; lalo kas kaniak ita, a nabannog la ngaruden mabisin pay. Itoy a punto, iti kasayaatan a pagtakderan, ket ti panagparbeng ken saan a panangiwayat ti kinadang-as, agpanunot ketdi iti sandi ti naawan. Sangoen no ania ti adda.

Gagangay ngamin iti tao, nga agmurriot no maagawan iti makan wenno ania; ngem asinoman, a makaammo a mangkontrol ti riknana ket maibilang a dakkel a kalasagna iti inaldaw a panagdalliasatna iti desdes ti biag; ta ti kabibilgan a kasusik ket ti bukod a bagi.

Binulosak ti sennaayko. Linukatak ti kabinet, adda pay laeng ti kinirog a kilabban iti Tupperware, adda pay kinirog a daing a monamon. Adda met kamatis, lasona ken bugguong aramang. Adda pay ti tinuno a tarong, okra ken sili-pimmasayan. Sobrami dagitoy a nammigatan. Isu daytoyen a, ti pangaldawan! Uray ta di met managpili ti buksit.

Ngem saan a maikkat iti panunotko no asino manen iti agkakallong a pusa. Maysa kadagiti pakmer ni Bordagol, a kas kada Imol, Labang ken Butirog? Ngem gapu ta namisingen ti ari-ari isun ti simmublat? Wenno, sabali manen a siga-siga a bagong-salta a kunada?

 Iti ngamin purokmi a Saoang, adu latta dagiti naayat nga agtaraken iti pusa, ta kaay-ayam met dagiti ubbing. Pagbugaw kadagiti utot, karasaen, beklat ken sipet. Kasinnaranay iti pagtaengan.

Nupay kasta, adda met dagiti saan a nasayaat iti inda pannakataraken, nga idi agangay agbibiagda lattan iti sariling-sikwat, a kas kenni Bordagol.

Narigat met ngarud iti mangdangran iti ayup itan, ta adda metten dagita gunglo a mangsaranay kadagiti maidadanes nga ayup, a kas ti People for the Ethical Treatment of Animals (PETA), ti Animals Asia, ken iti pagilian, adda ti linteg nga Animal Welfare Act of 1998 wenno Republic Act 8485. Narigat ti mangbalusingsing kadagiti linteg. Saanen a kas idi, adun dagiti naluktan a mata ken ngiwat a mangibagi iti   nakas-ang a lak-amen dagiti ayup nangruna kadagiti domestiko a taraken. Saan met ngarud nga agpapada ti panirigan ken ingpen. Adda mangayon ti karbengan ti amin a nagbiag, idinto ta nadawdaw latta ti apuy a nariingan.

Uray kadagiti atap nga ayup, adda metten linteg a mangprotekta kadakuada, ti Wildlife Resources Conservation and Protection Act, agmulta iti P30,000 agingga P300,000 ken mabalud iti dua agingga iti uppat a tawen. Dakkel a gatad dayta multa para kadagiti nakurapay a kas kadakami, isu a kasayaatan iti agtungpal lattan iti linteg tapno awan iti pakamulestiaan. Saan a dayta panangidadanes iti ayup iti pakaisangsanguan iti asunto wenno pakaibalbaludan. Estrikto unayen ti Biodiversity Mangement Bureau ken Protected Areas and Wildlife Bureau ti DENR.

Daytoy ti panirigak ken kapanunotak. Ngem kasanon no sika a mismo iti mamulestia? Kasanon no makallong ti namnamaen a naimas a sidaen? Ania ti aramidem? Dika ngata agmuriot?

“‘Pay a kasta iti panagkitam kaniak?” Immurareg ni Toyang iti rupangetko a mangmatmat iti isasangpetna.  

“Nakallong amin ‘tay inadobom, baket. Manteka a nagkawkawan iti nabati,” kinunak.

“Ania!?” Ket uraynala intupak ti labba a naglaon kadagiti nagduduma a nateng. Nagdardaras a nangkamang ti kusina.

Pinanawak ti buybuyaek a telebision ket sinarunok ta ammuek ti reaksionna.

“Ti sinalbagen a Bordagol! Adda man ngatan a papaanawa ditoy purok!”

Diakon nagtimek, ta dinto ket mayabyaban ti busorna iti pusa a managkallong, lalo ket matmatmatannan ‘tay nakabitin iti diding a sangaagpa a jungle bolo a nakabaina iti lalat. Napanak laengen iti sango ti telebision. Ti saan a panangaron ti pungtot ket maiparbeng la unay.

No pudno a sibibiag pay ni mannibrong a Bordagol, isaknapna manen ti tabbaaw ken pungtot kadagiti mabiktimana; kadagiti di makalawlaw killeb a kunada, di maliklikan iti panangisikatda iti biagna uray no addan dagiti linteg a mangisalakan kadagiti ayup.

Ti sangapurokan a domestiko a pakarikutan ket pudno la unay a sagidenna ti rikna ken nakem ti asinoman.

Ngem rumbeng kadi a pagaramidan iti kinadamsak ti ayup uray pay no managbasol?

(ADDA TULOYNA)