Ni Lala ken ti kalamansi (Maudi a paset)

Iti maysa a bigat, binaon ni Lucing ni Lala: “Alaem diay sukdal nga adda kampitna, ta mangalaka iti dua a sabunganay ti balayang ta gittaantayo a sidaen. Sagpawantayo iti tinadtad a pindang a karne ti alingo. Inkan, anak, ket agan-annadka.”

“Wen, inang, innak mangala ita met laeng.”

“Ala, ngarud, ta agigadakon iti dua a kabukel a nagango a bunga ti niog. Hustonto no makasangpetka. Kadduaennakto nga agpespes, wen?”

“Alseman koma pay, inang. Naim-imas ti ginittaan a sabonganay no maalseman iti uggot ti kayo nga alibangbang!”

“Ala, wen, dumagaskanto metten.”

Ket napan ngarud ni Lala iti kasabaan a paset ti bantay, tapno mangsukdal iti sabunganay ti saba a balayang. Kaiimasan ken kananaman amin a sabunganay, aglalo dagiti saan pay a nagukrad, ta naluknengda ket agmaragatas ti digo no maluto. Isu naimas a maginittaan ken alsaeman iti uggot ti kayo nga alibangbang.

Ti kayo nga alibangbang ket kaay-ayo met a kanen dagiti ubbing ti puraw a kulapot ti embrayo dagiti bukel iti immaratiddog a bunga. Kas iti panagayat da Lala ken Toto a saramsamen. Alibangbang ta kaskasla kulibangbang dagiti bulongna.

Ngem iti panagsawar ni Lala iti sukdalenna a sabonganay, kellaat a nagparang dagiti gagayyemna nga ansi, da Wenlasi ken Dirmata.

Nalagip ni Lala ti kapuonan wenno tuodan-nagtaudan dagiti ansi. “Kasano ti itataud ti henerasionyo, gagayyemko ida?”

Inlawlawag ni Wenlasi: “Ti panagbiagmi ket lumasat iti sikolo ti rehenerasion. Adda naituding a panawen ti panagbiagmi. Kagudua a siglo laeng ti kabayagan. Ket no dumteng ti panawen nga agngudon ti biagmi, adda sabali ansi a rumuar iti lulonanmi. Matay metten ti rimuaran ti kabarbaro nga ansi. Kasta ti tuodanmi. Rehenerasion.”

“Kuna ni inangko, awan kano ti kasarianyo? Awan ti lalaki wenno babai?”

Simmungbat ni Dirmata: “Ti kasarianmi ket saan a masinuo no babai wenno lalaki.”

“Apay a napasamak a kasta?”

“Dayta ngamin ti pannakaparsuami. Adda linteg ti nakaparsuaan. Kas kadagiti dadduma a mulmula, saan a masinuo dagiti kasarianda.”

“Ngem adda sumagmamano a mulmula nga adda ti kalalaki ken kababaina, a kas iti papaya ken dadduma pay.”

Nagpalawag latta ni Dirmata. “Sabali a dimension ti lubong dagiti mulmula. Sabali met ti dimension ti lubong dagiti ayup. Kastakayo met a tattao, ken kadakami. Nagsasabalitayo iti dimension ti lubongtayo. Isu a nagduduma ti wagas a panagtulid ti henerasiontayo.”

Simmapit a nagsao ni Wenlasi: “Nupay nagduduma ti dimension iti lubong amin a nagbiag, no ti ayat iti maisarwag, dumteng ti panagkikinnaawatan, mapasamak iti nasiken a langenlangen. Ti lubong a paggargarawan, naragsak ti agbiag no agari ti kappia ken talna.”

 “Intayo ketdi idta waig, intay agay-ayam sadiay ken agdigos ta nalamiis ti danumna.” Singasing ni Dirmata.

Ket sangsangkamaysada ngarud a napan iti waig. Ket naragsakda a nagay-ayam ken nagdidigos.

Agmatuonen idi malagip ni Lala iti nakaibaonanna.

“Tumengnga ti aldawen, agawidakon, gagayyemko ida. Halla, ania itayen ti nangibaonan ni inangko kaniak? Diak met malagipen! Agdikar manen ti kinamanglilipatko!”

“Amangan no ti ilutoyo a sidaen?” dinamag ni Dirmata.

“Wen, gayam!”

“Mangiyawidkan iti bunga ti kamansi. Nagadu ti bungana daytoy, ne! Agurayka ta yalaanka iti yawidmo.” Singasing ni Wenlasi.

Ket adu a nagbubukel a kasla gemgem a bunga ti kamansi nga inyawid ni Lala.

Ngem idi makasangpet iti balayda, pinagungtan ni inangna.

“Apay a nagbayagka? Nakiaay-ayamka manen kadagiti ansi, ania?” Saan a makatagari ni Lala ken nakadumog. “Dika agtungtungpal iti pammagbaga! Ken ti kunak, mangsukdalka iti sabunganay ti balayang! Ngem, ania ti inyawidmo? Bunga ti kamansi. Ket no idi laeng kalman a nagsidatayo a sinagpawantayo tinuno a palileng! Ay, apoya, ti ubingen a manglilipat!”

“Pakawanennak, inang…”

“Ala, agsublika ket inka sumukdal ti sabunganay, darsem!”

“Wen, inang…”

“Dinak pagpungtoten, no darasem kunak, darasem! Ken dika makiay-ayam kadagiti ansi! Liklikamon ida!”

Malidayan ken madanagan unay ni Lala a nagsubli iti bantay. Saan a gapu ta nagbasol iti inana no di ket ti posible a pannakaatake ti inada.

Gapu ta dinan masursurotan iti umno nga aramidenna, intugawna iti sirok ti kayo a kamansi. Ti kamansi ket kas iti rimas ngem addaan iti agbubukel ken kakasla gemgem a bunga. Ti bunga ti rimas ket immatiddog. Immatiddog met la ti bunga ti pakak, kas iti kamansi ngem daddadakkel ken rutongan a kas iti langka. Agpapada dagitoy a kaykayo iti pamilia ti Moraceae iti Botany.

Nagduduma dagiti umappayaw iti panunot ni Lala, maburiboran. Kellat a nagparang manen dagiti gagayyena nga ansi.

“Ania kadi ti pakaburiboram unay gayyem?” Sinaludsod ni Dirmata.

Insalaysay ni Lala ti amin.

“Umayka idiay pagarianmi tapno mapunas a naminpinsan ti lidaymo.” Inyawis ni Wenlasi ket iniggamanna pay ti kanawan a pungnguapunguan daytoy, ni Dirmata iti nagiggem iti kanigid ket intayabdan a nagturong iti pagarian dagiti ansi.

Nagay-ayamda. Idi nabannogda, nanganda kadagiti nadumaduma a prutas. Imminum dagiti ansi iti berde a diro. Imminum met ni Lala iti berde a diro, naimasan ket inyad-aduna pay. Nalipatannan ti bilin ni inangna a saan nga umin-inum iti berde a diro.

Kabayatanna, malemen ket di met la sumangpeten ni Lala. Sapsapulenen da nanang ken tatangna. Kaduada dagiti sumagmamano a kapurokanda iti Kalama.

“Lala! Lala! Sadino ti ayanmo, anak! Sumungbatka! Lala! Lalaaaa, anakko!”

Ngem awan iti sumungbat. Pagammuan, ta nakakitada iti kabarbaro a mula a nagtubo iti sirok ti kamansi.

Ti kabarbaro a mula ket addaan iti babassit ken agbubukel a bunga, naalsem ti berde ken uray naluom a bunga.

“Ay, anakko, aya, innalan dagiti ansi! Lala, anakko! Dikanto met ngamin agtungtungpal ti maibalakad kenka!”

Kasta ti pagbanagan dagiti ubbing a saan nga agtungtungpal kadagiti nagannak kenkuana, alaen dagiti ansi.

Sipud idin, agingga iti agdama a panawen, pinananaganda iti kalamansi ti mula.

Iti away ti Kalama, iti sirok ti kamansi, adda dita ti mula a pakalaglagipan ken ni Lala, a simmurot kadagiti ansi. Ti kalamansi. #