Ni Lala ken ti kalamansi (Umuna a paset)

TI KALAMANSI ket iti pagilian nga immuna a nagtubo, sakbay a nagtubo kadagiti kaparanget a nasion iti Southeast Asia. Iti terminolohia nga English, awaganda daytoy iti Philippine lime. Ti tubbogna, naimas nga aramiden a mainum a pagpalamiis wenno pagalsem ken pagtimpla kadagiti nadumaduma a resipi. Adu iti maitedna a pagimbagan dagiti saksakiten, a kas agas ti uyek, panateng ken nagatel a karabukob, pagagas pay iti kilikili nga agling-et ken nabanaar.

Kasano, aya, ti kapuonan ti kalamansi?

Sadiay naulimek nga away iti Kailokoan, ti tao ken dagiti ansi agbibiagda a sikakappia. Ti panaggayyem ti nangbigkis kadakuada iti nairut a linnangen.

Ti ansi ket dagiti babassit a parsua nga agtayag iti saan a lumabes iti tallo a kadapan, addaan met la iti saka ken ima, kas met la iti tao. Addaan iti aragaag a payak, a maikupin iti likoddada. No nakakupin dagiti payak, dimo ipagarup nga addaanda iti payak. Addaanda met iti antenna a pagsagap iti kayatda a maamuan a mensahe wenno idanon iti asinoman. Addaanda pay naisangsangayan a talugading nga agpukaw ken agparang. Kimmuntirad ti uloda, dumerosas ti kudilda ken adaanda iti berde a mata, natundiris nga agong, ken kimmuntirad a lapayag. Gagangay kadakuada iti panangtulad amin a kita ti komunikasion a mapaliiw ken makitkita kadagiti tattao a makapulpulapol ken saan. Dayta a wagas a nasursuro dagiti ansi iti pannakigayyemda kadagiti tao, nangruna kadagiti ubbing.

Sadiay away ti Kalama, maysa a pamilia iti agnanaed iti sakaanan ti Bantay Simmabunganay. Ni Bantor ket nagaget ken naridam a mannalon ken manganup daytoy agkabanuag nga ama. Ni Lucing, ti ina ket agtagibalay. Addaanda iti dua nga annak, da Lala nga inaunaan, agtawen iti walo, ken ti adingna a lalaki, ni Toto, agtawen iti innem.

Agpadadan nga agis-iskuela dagiti agkabsat, ngem bakasion ita ken sagsaganaanda manen iti panagseserrek iti sumaruno a makatawen a panagiskuela.

Sadiay dappatda a bantay, adu dagiti nagtubo a langka, pakak, rimas ken kamansi, dagiti kaykayo iti pamilia ‎Moraceae iti Botany. Adu pay dagiti agbungbunga a kayo a kas iti kasoy, sarguelas, kaimito, lomboy, kamantiris, nadumaduma a sabsaba ken dadduma pay.

Maigapu kadagiti adu nga agbungbunga a prutas iti Bantay Simmabunganay, kaay-ayo a pagayuyangan dagiti ansi, ta adu iti makolektarda a nektar kadagiti sabsabong nga isu ti maysa a kaay-ayoda a taraon.

Pasaray isagutan dagiti ansi dagiti agkabsat a Lala ken Toto iti diro. Ikabilda ti nasam-it ken nananam a diro iti balisungsong a sabong nga adu met nga agtubtubo kadagiti rangrangat iti dappatda a bantay wenno kadagiti nalapad bulong.

Itoy a bakasionda, naaddaan manen ni Lala iti naan-anay a panawen a pannakiay-ayam kadagiti ansi. Ngem binallaagan ni inangna.

“Liklikam iti makiay-ayam kadagiti ansi, ta didakanto ket itugot sadiay pagarianda.” Balakad ti ina ken ni Lala. “Narigaten, anak, amangan no saankan a makasubli pay ditoy lubongtayo. Diak kayat a mapasamak dayta, a mapukawka kadakami.”

“Nasingpet met dagiti ansi, inang, dida ammo iti agdangran, isu a kadanggayko ida.”

“Kasano nga ammom a nasingpetda?”

“Naisurotakon namindua sadiay pagarianda, inang.”

“Ay, anakko, aya, amangan no maisarsarakka!”

“Mannakigayyemda amin, inang. Naisemda. Ken nagpintas ti pagarianda ta nakadaldalus ken nagngayed ti aglawlaw, sibibiag ti nakaparsuaan. Adda ayug-musika ti gunay dagiti ubbog, waig ken karayan. Nagadu iti nagduduma a sabsabong a nagtubo.”

“Ayna, anak, saanmon nga aramiden pay a mapan sadiay pagarianda. Ta amangan no pakanendaka pay iti berde a diro ket saankan a makasubli pay ditoy lubong! Numona ta no dadduma ket agdikar ti kinamanglilipatmo.”

“Berde a diro, kunam, inang?”

“Wen, kasta ti istoria dagiti nataengan. Adda kano dagiti ubbing a pinakanda iti berde a diro ket didan nakasubli pay ditoy lubong. Saanka a mangmangan no idiayaandaka. Wenno nasaysayaat a saanka laengen a makiaay-ayam kadakuada. Liklikam idan, wen?”

“Apay a kunam a saanak a makasubli, inang?”

“Ngamin, agsabali ti dimension ti lubongda nga ansi ken kadatayo a tattao. Isu, a pangaasim, anakko, dimon ul-uliten iti sumurot kadakuada no awisendaka.”

“Agsabali iti dimension ti lubongtayo a tattao ken kadagiti ansi kunam, inang? Kasano?”

“Wen, anakko, sus, maisarsarakka!”

“Kasano nga agduma a kunam, inang?”

“Dimo kadi madlaw ida, aya?”

“Ania ti kayatmo a sawen, inang?”

“Anakko, dagiti ansi ket di masinuo ti kasarianda. Awan iti lalaki wenno babai kadakuada, padapada amin. Isu nga agduma ti dimension ti lubongda ken ti dimension lubongtayo a tattao.”

Manglanglangit ni Lala nga agpampanunot iti nauneg.

“Ania dayta pampanunotem, anakko?”

“E, kasano ngarud nga umaduda, inang? Kas kadatayo a tattao, napagadalanmi iti eskuelaan, a ti pannakaipasngay ti tao iti gubuayan ti henerasion. Kasano met dagiti ansi, inang, no awan iti kasarianda?”

“Ti gubuayan ti henerasionda, segun ti istoria dagiti nataengan, ket kas met laeng kadagiti mula, a manipud iti paset ti bagida, tumaud ti sabali nga ansi. Kasta kano ti gubuayan ti henerasionda.”

Immapaw iti panunot ni Lala da Wenlasi ken Dirmata, dagiti kagayyemanna la unay kadagiti amin nga ansi, ta nakaragragsakda a kaay-ayam. Adu ti ammoda maipapan kadagiti ayup, dagiti mulmula ken tumatayab. Adu la ketdi iti ammoda iti maipapan iti tuodan ti henerasionda. Iti panunotna ni ubing a Lala, nasken a maammuanna dayta a banag. Daytanto iti damagenna kada kadagiti kagayyemanna.

Ngem kasanon ita, ibagbagan ti inana a saanen a makiay-ayam pay kadagiti ansi?

 Nangeddeng a nasken nga aguray iti nasayaat a gundaway. Nasken a makasaritana dagiti kagayyemanna tapno makapagimtuod ken maamuanna ti kapuonan dagiti ansi.

Ngem kasanon no maamuan ni inangna a nakisinnarak kadagiti ansi? Nangeddeng ni Lala, nasken nga ilimedna iti makisinnarak, ta dinto man ketdi agunget ni inangna.

No mabalin, dina kayat nga agunget ti inana, nangato ngamin iti panagdardarana wenno hayblad a kunada. Isu a no makaunget ket nakaro la unay, ta uray la agtigerger.

Isu a sangkabalakad ni tatangda, “Diyo pagpungpungtoten ti inayo, ta dinto ket maatake. Namak payen no agbalin a baldado wenno iti kadaksan, pumusay? Ipategyo koma ti inayo, ta narigat ti agbiag nga awan iti nadungngo nga ina, ta awan a pulos iti mangiwanwan, mangtaripato kadagiti kasapulan, pagsadagan iti panawen iti sakit, ken mangliwliwa iti panawen iti pannakaburibor.”

Igigir met ketdi ti inada ti salun-atna, likliklikanna iti agunget ken agpungtot. Ammona met iti agsalluad. Ngem saan a malapdan iti panagsibo ti darana no adda kaungetna. Isu dayta ti likliklikan da Lala ken Toto, a saan nga agunget ti inada.

(ADDA TULOYNA)