Ni Manong Amming (Maudi a paset)

KADAGITI simmaruno nga aldaw, kanayon latta a makitkitak ni Manong Amming nga agkarkargador iti plasa. Nupay kasta, saanna latta met a maliwayan ti makiminatay no adda pimmusay a madamagna. Kaskasdi a dina tinallikudan ti itutulongna kadagiti agminatay. Adda latta dita a pasalsali (kaaduanna nga iti malem kalpasan ti trabahona) tapno agbalsig wenno agsakdo.

Ngem ti pakalpayan ti abagak, agnaeddan a tallo kada Biling iti dadael nga auditorium ti barangayda. Makirapokrapokdan kadagiti Badjao.

Naasianak ken ni Manong Amming. Aglalo la unay anakda nga agtawenen iti dua. Makitkitak a sangkaikuyog ni Biling no kasta nga agpagnapagna iti kalkalsada tapno agdawat iti makanda. Saan a diak yawatan iti kanenna ti ubing no maranaak ida.

Iti maysa nga agsapa, anian a pannakakigtotko idi madamagko a binugbogda kano ni Manong Amming iti napalabas a rabii. Awan kano ti puotna nga imbatida iti igid ti kalsada idiay ili, dua a kanto laeng ti kaadayona iti amianan ti istasion dagiti polis.

Asino ngata met dagiti simmairo a nangaramid kenkuana? dayta ti nagay-ayam a saludsod iti panunotko.

Sinarungkarak iti district ospital iti ilimi ni Manong Amming.  Nadanonko a nakasanggir iti katrena. Permi a kammuol iti rupana. Agmaymaysa iti siledna—a maysa kadagiti siled iti nagpapanawanen a daan a pasdek ti ospital. Nakataptapok ti suelo, tawa ken ti aglawlaw. 

Napawingiwingak. Gapu kadi ta kastana laeng ket saanen a maikari iti nasayaat a pagyanan?

Indiayaak iti kanenna. Inawatna a dagus ti napudot pay laeng a miki a dinagasko iti plasa. “Apay, aniat’ napasamak, manong?” inamadko.

“Linugobandak, adingko,” makaluluasit a sungbatna iti baet ti agsasaruno a panagigupna iti digo ti kanenna.

“Ta apay? Aniat’ nagbasolam?”

“Saanko ngamin ida a pinagbigyan…”

“Pinagbigyan nga?”

“Pilpilitendak nga aglako manen iti negosioda nga ilegal a droga, adingko.”

“Ania?” nadlawko ti panagrasuk ti darak.

“Wen, adingko. Idi didak mapilit, dayta… linugobandakon!”

“Nagawan metten a konsensiada!” napasanamtekak. “Impulongmo koma kadagiti polis, a, tapno matiliwda!”

“Saanen, adingko. Awanto met la ti serserbina. Kas nakunak idin, annak ida dagiti madaydayaw iti ilitayo…”

No koma laeng adda mabalbalinan. Saanen a maiparbeng daytoy nga ar-aramidenda ken ni Manong Amming. Kasta met ti panangimamegda kadagiti kailianmi iti maiparit nga agas!

“Kayatmo a liklikan ida, manong?” sinaludsodko.

“Koma, adingko…”

“Adda nagatangko a bassit a bangkag idiay Nagkurusan. No kayatmo, agyankayo pay laeng ken ni Biling sadiay. Agmulamulakayo. No nalpasen, mabalinmo latta ti agkargador. Napipia idiayen ta saandakan a kanayon a malablabsan iti kalsada no kasta a rabrabii.”

Nabayag a kinitanak. “Siguradoka, adingko?”

“Wen, manong.” Sitio ti barangaymi ti Nagkurusan a kinunak. Adda daytoy iti asideg ti pantok iti amianan. Mapan laeng a limapulo metro iti kabalbalayan iti purokmi. “Adda dati a kalapaw ‘diay a kukua ti naglako. Bassit laeng a panangtarimaan, nasayaaten a pagnaedan.”

 “Nagsayaaten no kasta, adingko,” kinunana. “Ala, ta awisekto ni Biling… Agyamanak unay!”

Ket pudno, apaman a nakaruar ni Manong Amming iti ospital, immayen iti balay. Nagpakadua kaniak tapno mapanmi kitaen ti imbagak a pagyananda kada Biling. Anian a yamyamanna idi makitana ti disso.

“Mulaak ti aglawlaw, adingko,” kinunana. “Napintas la ketdi dagiti nateng a maimula ditoy. Uray ta adda met bomba ti danum. Nalaka laeng ti agsibug no kasta a kalgaw.”

Nangalaak iti kaduami idi tarimaanenmi ken ni Manong Amming ti kalapaw. Kalpasan laeng ti dua nga aldaw, innalan ni Manong Amming dagiti aginana ditoy.

“Tapno saankayo no kua a mail-ila ditoy, umallatiwkayo no kua dita purok, manong,” kinunak. “Uray ta asideg met laeng!”

“Wen, adingko, agyamankami manen!”

Kadagiti simmaruno nga aldaw, awan ti inubra ni Manong Amming no di ti nangmula iti aglawlawda. Kalpasan laeng ti makabulan, nagpintasen ti kimmabakiran a dati a bangkag. Nakalanglangto man dagiti nadumaduma a mulada a nateng. Nakaragragsak idi a nangibaga kaniak a tultulongan ni Biling kadagiti trabahona.

No awan ub-ubraen ni Manong Amming, umallatiwdan a sangapamilia iti purokmi tapno makisarsaritada. Ti met la maipapaubrami pamkuatanmi a mangtangdan kenkuana tapno adda igatangda kadagiti masapsapulda. Naimbag laeng met ta mannakaawat ti asawak a maysa a mannursuro iti elementaria. Isu pay ketdi ti mangmangted iti gatas ken ni Ambot nga anak da Manong Amming. Maay-ayatan pay no kua a mangub-ubba iti ubing. Nadlawanmi pay a kasla sineknan met laeng ti nakem ni Biling. Saanen a sao a sao. Nalimpio bassiten a makisarsarita.

Idi agapiten ni Manong Amming iti mulana a karabasa ken utong, inikkannakami a dagus. “Pailakom lattan, manong, tapno adda gastuenyo,” kinunak.

“Saan, a, adingko. Rumbeng laeng a supapakak ti kinaimbagmo kadakami.”

Tapno di maupay ti riknana, innalak dagiti sagutna. Gapu ta ammok a saanmi a maguantaan a sidaen ken ni baket, awan pay anakmi, impailakok dagitoy ken ni Manang Anjang idiay ili. Dagiti napaglakuanna, impaigatangko iti gatas ta itedkonto ken ni Ambot.

KUNAK no agbalinen a naimbag ti taray ti biag da Manong Amming. Ngem naklaatkami laengen a kapurokanna idi agsangsangit ni Biling nga immay nagipulong. Sumipnget dayta. Adda kano nangpilit a nangitalaw ken ni Manong Amming. Inluganda kano iti motorsiklo nga impagnada iti lipit iti asideg ti baybay.

Inreportmi met a dagus kadagiti otoridad ti napasamak.

“Baka adda minatay a napananna, a!” kinuna ketdin ti maysa kadagiti polis.  “Urayenyo lattan a sumangpet!”

Agsaoak la koma ngem inatipanak ni baket.

Kabigatan dayta, adda met laeng damag ken ni Manong Amming. Ngem maysan a bangkay! Nasarakanda ti bagina iti igid ti dalan nga agpasitio Caiingat Cayo a paset ti kalaudan a barangay ti ilimi. Dua a bala ti nangsalput iti bagina.

Iti dayta met laeng nga aldaw a nagwaras ti damag a natay ti anak ti mayor gapu iti pannakabagsolna. Ken adda sugat ti patadem dagiti barkadana a naitaray iti ospital. Maysa kadakuada ti nangaklon, idi agngangabit metten daytoy, a gapuanan amin dayta ni Manong Amming. Nagpagunggan kano daytoy idi bugbogenda manen ta saanda latta a mapilit nga aglako iti maiparit nga agas! Ti dida ammo, adda gayam iduldulin ni Manong Amming a kutsilio ket daytoy ti insagadsadna kadakuada nga agbabarkada. Ket napuruan a dagus ti anak ti mayor.

Dita kano metten a pinaltoganda ni Manong Amming!

Nalidayanak iti napasamak ni Manong Amming. Kasta metten dagiti kalugaranmi. Iti massayagna, innala ti kakaisuna a kabsatna. Adukami a timmulong iti pannakaasikaso ti bangkayna.

Inkeddeng ti kabsat ni Manong Amming a maidulin ti bangkayna a maigiddan iti tabon ti anak ti mayor ken ti anak ti polis (ti nagngangabit a nangipudno iti amin). Diak ammo no apay a napanunotna ti kasta idinto a damagmi nga idanonda iti kinse nga aldaw ti massayag.

Ngem addakami laeng a sumursurot iti kabsat ni Manang Amming.

Nasungbatan ti amin a saludsodmi idi madanon ti tabon. Kasla nagsardeng ti biag iti sibubukel nga ilimi iti dayta a kanito.  Maymaysa a simbaan ti pakamisaan dagiti tallo a minatay. Agsasaruno ti orasda a mamisaan.

Reprep dagiti kailianmi a nangitulod ken ni Manong Amming iti simbaan. Adu pay dagiti tagakabangibang nga ili nga immay.  Nadanonmi iti simbaan ti bunggoy dagiti nanguyog iti anak ti polis. Kabagiandan sa laeng ti mabilbilang a nadanonmi iti solar ti simbaan. Impaigidmi pay laeng ti bangkay ni Manong Amming iti dayaen ti simbaan ta isu met ti isusungad ti bunggoy a nanguyog iti anak ti mayor. Aduda bassit ngem dida pay kagudua iti kinaburnokmi a nanguyog ken ni Manong Amming.

Ket adda napaneknekak iti dayta a gundaway. Maysa a banag a dakkel nga adal ti ipaayna.

Idi maakasen ti nangitulod ken ni Manong Amming, ket ubbaenen ni Biling ni Ambot tapno agturongda iti traysikelmi ken ni baket, isu pay laeng ti panagtedted dagiti luak. Nalagipko ti karik, a nagsaritaanmin ken ni baket sakbayna, iti rabaw ti bangkay ni Manong Amming: diak baybay-an ti anakmo, Manong Amming…