Ni Manong Amming (Umuna a paset)

“AWAN pay ni Amming?” sinaludsod ni Manong Allon a manarimaan nga ir-irutanna ti bamban iti ulo ti maar-aramid a palapala iti paraangan da Anti Soling. Isangpetda ngamin inton agsipnget ti bangkay ni Angkel Iyong a kinimar ti kimat idi malem-kalman a panaggapuna iti talon.

“Adda ngata sabali a nagminatay, a!” insungbat ni Angkel Aldong. Galgalutanna iti natiritir a bamban ti maysa nga abut iti suli ti trapal, kaduana ni Manong Isko.

“Uray pay adda sabali nga agminatay, adda latta koma adiay,” inilut ni Ama Pistong ti nagranekrek a sibetna iti itatakderna a nangsalingsing iti sangapuon a kawayan. “Panawanna ti minatay a yanna no adda nadamagna a kapatpatay ket daytoy ti papananna.”

A pudno la unay. Kasla inkarin sa ni Manong Amming iti bagina a masapul nga adda iti natayan iti umuna nga aldaw ti massayag.  

Awan ti di makaam-ammo ken ni Manong Amming ditoy ilimi a Cabaybay. Ken uray pay kadagiti kaarrubami nga ili no maminsan ta makadandanon dita no awan ti mairana a minatay ditoy ilimi. No adda kunkunada a kutokuto iti punsionan, nga uray di maaw-awis ket adda la a pasalsali, adda met kutokuto iti natayan. Dayta ni Manong Amming.

Iti sibubukel a Cabaybay, awan ti saan a madamag a natayan ni Manong Amming. ‘Ton kua ketdin, addan. Agrungrungiit a sumungad. Sumagpaten a singkuentana. Narapis iti tayagna a lima kadapan ken lima a pulgada iti panagkunak. Nalennek dagiti pingpingna a nangpasantak kadagiti bugagaw a matana. Iti pakabuklan ken tigtignay, dakkel ti panagkaarngida iti pagaayatko, idi sibibiag pay, a komediante a ni Rene Requiestas. 

Umanay la a pagraragsakan dagiti makiminatay ti kaaddana. Pagaangawanda ta medio pangurkurangen. Medio, kunak, ta ammona met ti isungsungbatna. Laeng ta kasla inuubing dagiti ibagbagana no dadduma.

Tagasentro ni Manong Amming. Awan ti bukodna a pamilia. Iti balay ti kakaisuna a kabsatna, a babbai, ti pagaw-awidanna— no kasta nga awan ti natayan a papananna. Kadawyan ngamin nga iturogna lattan iti pakiminatayanna. Mangan metten dita. Natay kanon dagiti nagannakda nga agkabsat.

Ngem saan ketdi a babantot dagiti pagpasangailianna ni Manong Amming. Ammona ti tumulong. Nagaget nga agsakdo. Agbalsig pay iti kayo ken agdalus iti paraangan apaman a mabigatan. Pakaung-ungtanna no kua kadagiti babbaket no mailaw-anna ti agkaykay.

Nupay kutokuto iti natayan ni Manong Amming, pilienna dagiti pagpasangailianna. Saan a maturog wenno agbayag no adda mabalin ti pamilia ti pimmusay. Sumarungkar iti natay, nalabit a makipagrikna, kalpasanna, apaman nga agsipnget, agawiden.

“Apay ngay, manong,” nadamagko ken ni Manong Amming idi immay nakiminatay kadaydi Manong Charlie a kasinsinko, “a dimo kayat ti agbayag wenno umian iti natayan dagiti babaknang?” Agab-abaykami idi nga agbuybuya iti mahjong.

“Kasano, adingko, kaaduanna ti saan a tao kadakuada,” permi a rungiitna. Nagparang dagiti limlima laengen a panungadna.

“Saanda a tao nga?” inuntonko.        

“Saanda pay a mayayab ti merienda wenno pannangan!” intanupritna. “Kasda la kadurmen ti tao!”

Limpio ti sungbatna, nakunak. “Baka marugitanda kenka, a?” insintirko.

“Ammok met nga estimaren ti bagik, adingko,” intuloyna.  “Saanko met nga ipaturay a mabain payen dagiti ngilaw nga agdisso kaniak.”

Nakapigpigsa ti katawami iti dayta a kinunana.

“Agpayso met, kakabsat,” inseriosona. “Uray daan dagiti kawesko, kallabada met. Isu a diak mabain a makilagudlagod.”

Husto manen dayta a kinunana. Makapatangna amin a tao a kayatna. Kayatanda met a kasarsarita. Nalaing a pumakatawa ken nakaragragsak a kasarsarita. Saan a maib-ibusan iti topiko!

“Ngem no kadagiti natayan dagiti babaknang, nungka a maaramidko ti makipulapol iti mabayag! Umanayen a makitak ti pimmusay ken makatulongak iti pannakaipatakder ti palapala, Nagtatadem man ti panagkitada iti kas kada tao.”

Ammo ti amin nga awan ti lugan ni Manong Amming. Kasano man kaadayo ti natayan, pulos a dina kayat ti aglugan. Pagpagnaenna dayta. Kinapudnona, uray pay iti paset ti kabangibangmi nga ili, pagpagnaenna.

Inamad iti naminsan ni tatang no apay a dina kayat ti aglugan.

“Awan ti pagpletek, angkel,” insungbatna.

“Ket dagiti itangtangdanda kenka? Dagiti tultulongam a natayan?” sinaludsod ni tatang. Adda latta ngamin naayat ken makaasi ken ni Manong Amming ket papetpetanda iti kuarta.

“Igatangko, a, amin iti kanek, angkel. Ikkak met no kua ti kabsatko.”

Manakem, kinunkunak iti unegko.

“Awan la ti mangilugan kadagiti makalabas kenkan?”

“Aduda, a, angkel!” adda pannakkel a sungbatna. “Ngem siak ti agmadmadi. Kaykayatko ti magna. Adu dagiti makapatpatangko iti dalan… kadagiti kabalbalayan a malabsak!”

“Tapno amano a makipanganka no adda nairana nga agkasangay wenno agkasar?”

“Saan, angkel. Kayatko laeng a makapatpatang dagiti kalugarantayo… dayta laeng!”

“Apay met?”

“Uray mangtedak laeng met iti bassit a rayray-awda, a, angkel. Iti daytoy a kinaadu ti parikut ti asino man kadatayo!”

“Ania a parikut dagita?” insuot ni tatang.

“’Diay paradaan dagiti lugan, kanayon a mangngegko a pagsasaritaanda ti kinangina kano ti gasolina, angkel,” uray la nagkimmokimmot ti subsob ni Manong Amming. “Awan kano payen ti mayawid dagiti drayber a makaanay iti pamiliada. Aglalo ket nagngina dagiti magatgatang!”

Nabagas man ti sungbatna. Ket limed a rinaemko ni Manong Amming. 

“Ken nakaad-adu dagiti tiltiliwenda nga agdrogdroga kano,” innayonna. “Makitkitak ida no kasta nga isangpetda ida iti istasion dagiti polis!”

Husto manen dayta. Manipud nangrugi ti nainget a kampania iti maiparit nga agas ti agdama nga administrasion, saanen nga agsarsarday ti madamdamagmi a tiniliwda. Ken mismo payen a napan simmuko kadagiti polis dagiti dadduma. Saanda kano a kayat ti maoperasion ket maibaga a “limmabanda.”

Sabagay, saan nga uso dayta kadagiti pannakabagi ti linteg ditoy ilimi. Nagagetda ketdi a mamalaybalay a makisarsarita kadagiti adda iti listaanda tapno sumukoda. Saan a kas iti siudad a kanigid-kanawan dagiti maipatpatli a maatap nga adik ken adda pakainaiganna iti droga.

“Kasanon no tiliwendaka met dagiti polis?” inamadko iti naminsan ken ni Manong Amming.

“Apay koma, adingko?” immirugrogna. “Saanak met nga agus-usar. Pangalaak koma iti igatangko?”

“Ania ti ammok no us-usarendaka met dagiti barumbado iti transaksionda ket parparamanandaka?” insuotko.

“Diak la kayat ti agbalin nga adik!” impettengna.

Manen, dinayawko iti un-unegko ni Manong Amming.

Sipud nagraira ti maiparit nga agas, adun dagiti kailianmi a nadadael ti biagna. Nailuodda iti husto. Binaybay-anda payen ti pamiliada. Nupay makita payen ti panagsalog ti salun-atda, dida latta maibbatan dayta a bisio.

Dagiti dadduma, simmaayaaten ti panagbiagda. Awan ti ammomi a panggedanda ngem no apay a kasta laengen ti panagrang-ayda. Ket awan ti sabali nga atapenmi a rason no di ti panagnegosioda iti maiparit nga agas.

Ngem no apay a dida latta met matiltiliw. Dagitay ketdi, kas iti dadduma a lugar ti pagilian, babassit a piek dagiti matiltiliw.

Malagipko la unay nga addaak idi iti maudi a tukad ti hayskul idi agsikat ni Manong Amming. Kadayta met la a tawen a damona ti immay iti purokmi ta natay ti kasinsin ni tatang iti sikat idi a sakit a clear, no lungs. Mangnginum ken managpayubyob ngamin daydi nga ulitegko. 

Kaaduanna kadakami idi ti saan pay laeng a makaam-ammo unay ken ni Manong Amming. Agsalsaludsod dagiti matami a nakapasungad kenkuana idi naiplastarmin ti aglawlaw. Naimbag laeng ta adda makaam-ammo kenkuana iti ragupmi. Daytoy ti nagistoria nga isu kano ni Manong Amming—ti kutokuto iti natayan. Dimi kano pagdanagan ta nagaget, di agdangran ken mannakigayyem.

Asino ngamin ti di agalangan ken ni Manong Amming idi damomi a makita? Nakamurmurseng ti apsay a buokna, kinesset ti init ti kudilna ken naruar dagiti matana a kasla ‘tay kumilaw. Kasla adda sintosintona iti panagkitami.

Iti dayta yuumayna pannakiminatay, dagus a nagsapul iti wasay idi makitana dagiti dadakkel a puon ti samak a pempen ni tatang. Nagango dagitoyen ket mabalindan a pagtungo. Inted met a dagus ni Uliteg Pinong ti sapsapulenna. Awan sinsao, nagbalsig agingga nadaripespes iti ling-et.

Dinagus met nga inyawatan ni Ikit Onor iti meriendana a juice ken patupat. Ania ketdin a yamyaman ni Manong Amming!

Kalpasan a nakainana bassit, nagsapul manen iti baldi. Nagsakdo iti bubon ket pinunnona dagiti pagsarban ken dagiti lima a palanggana iti abay ti bubon a pagin-innawan dagiti kakabagianmi.

TI DIAK malipatan ken ni Manong Amming ket daydi malem a napigsa ti tudo. Nagpailiak ta naibusen ti kanen dagiti tallo a baboymi. Inusarko ti tintinnagak a motorsiklo, dinaliasatko ti lipit iti nagbedngan ti barangaymi ken ti Brgy. Namuyotan a mangitunda kaniak iti haywey. Gapu ta lutlot ti kalsada, naikaglis ti akinlikud a pilid ti luganko. Gimmalis ti motor ket napandaganak idi matuang daytoy. Naimbag ta saanak a napataray.

Inagalko ti sakak a natupakan iti motorsiklo. Pinanggepko ti bumangon tapno akkalek ti naipandag kaniak. Ngem diak kinabaelan. Naimbag ta apagisu a dimteng ni Manong Amming. Isu gayam ‘diay masarsaripatpatak iti adayo a nakakarurot laeng iti sweater.

Dagus nga inakkal ni Manong Amming ti motorsiklo. Tinulongannak a bimmangon kalpasanna. Gapu ta diak mayaddang ti maysa a sakak, impatugawnak iti igid ti alad sa nagtartaray a nagpahaywey. Addan kakuyogna a traysikel idi agsubli.

Intaraydak iti ospital. Naimbag laeng ta awan ti natukkol a tulangko. Anian a panagyamanko ken ni Manong Amming. No awan isuna, baka naibayag sakbay nga adda nakakita kaniak. Manmano ngamin ti sumrek a lugan iti lipit a nagnaak.

Daydin ti nanipudan ti kinaasideg la unay ti riknak ken ni Manong Amming. Saan a diak papetpetan no kasta nga agkitakami. Sardengak pay a yawatan iti saramsamenna (no adda nairana a napalengkek) wenno kuarta nga igatangna iti merienda. Pinanggepko nga isakay no kua ngem pinagkedkedanna—kas met laeng iti kunana a kaykayatna ti magmagna iti papananna.

Idi kanikatlo a tawen, a kaadda ni Manong Amming iti purokmi, napan ti saritaan iti love life-na. Massayag idi ti barito ni Mang Inso a nalmes iti karayan a napananda nga agkakaadalan. Saan a nagpakpakada daytoy kada Mang Inso.

“Apay, awan la ti planom a mangasawa?” sinaludsodko kenkuana.

Anian ti paggaakna. “Adda kadi met mangayat ti kas kaniak, ading? Sika met!”

“Adda, manong,” kinunak. “Saan met a sika ‘tay naloko. Ken nasimbeng met ti panagpampanunotmo,” napudnoak iti dayta a kinunak.

“Isu nga agsapulkan, Amming,” intapik kenkuana ni Ama Pistong.

Kellaat a nagbaliw ti reaksion ni Manong Amming. Nanglangitlangit metten. Sa permi a paisemna.

“Ania ti nalagipmo?” sinaludsodko.

“Ni Biling,” mangigis ti isemna.

“Asino a Biling?”

“Ni Evelyn,” di latta mapugsot ti isemna. Atiwna payen ‘tay makikkiki a tinedier.

Ngem saanko latta nga ammo ti ibagbagana nga Evelyn. “Tagaano?”

“Idiay ili, adingko,” kinunana. “Isu daytay balasang nga adda tampongna nga agpagnapagna.”

Isu pay laeng ti pannakalagipko ken ‘tay adda sumsumrona a babai a pannakarekado ti plasa. Kas ken ni Manong Amming, ti la pagturturoganna no makarugi. Ngem singkaaduanna, kas kuna met laeng dagiti makakitkita kenkuana, iti auditorium iti asideg ti sports complex. No dadduma met, iti ikub ti munisipio.

Saanko nga ammo nga Evelyn gayam ti naganna. Wenno Biling a kas kuna ni Manong Amming. Ta saanko met a damdamagen.

Awan unay ti ammok ken ni Biling, saan a kas ken ni Manong Amming. Ngem iti panagkunak, awan pay beintena. Nasurok laeng nga uppat kadapan ti tayagna ken nalennek dagiti pingpingna. Kanayon a sugabba dagiti buokna. Ngem madlaw ketdi a pamudawen. Medio adda panagkakaingasda iti daytay asawa ni Patrick iti Pepito Manoloto.

No tagaano ni Biling, diak ammo. Kasta met no kasano a nagbanag a pangurkurangen.

“Apay a kasta unay ti isemmo, manong?” sinaludsodko.

“Agayat siguron ni Amming!” inkabukab met ni Uliteg Pinong.

“Di kad’ nasayaat no kasta,” inyayon ni Manong Allon. “Tapno agtalna metten ket adda mangiturong iti biagna.”

“Agayatka ken ni Biling, manong?” diniretsokon.

Ti rungiitna! Ket uray saannak a sinungbatan, ammok lattan a kasta. Saludsodek koma no apay ni Biling ngem baka no tagidaksenna.

“Lalaingem, barok,” kunam la no mapilpil ti isem ni Angkel Aldong.

“Bareng kayatnak, a, angkel,” saan latta a mapugsapugsat ti mangigis nga isem ni Manong Amming. Naanninawak kenkuana ti kinasimple dagiti banag iti biag.

Impatomi nga agpatingga laeng dita ti pannakaukirmi iti pakaseknan ti puso ni Manong Amming. Aglalo ket nabayag a di naisarsar-ong iti barangaymi. Ken kasta met a diak naranranaan iti plasa.

Ni ketdi Biling ti nakitak iti naminsan. Immuna a nadlawak kenkuana ti kasla ilulukmegna. Ken no mingmingam a naimbag, kasla ketdin masikog. Ngem imposible met a kasta! Ta asino ti nalimpio a lalaki ti mangaramid kenkuana iti kasta?

ITI simmaruno a panagkitami ken ni Manong Amming, nagranakami iti kabangibangmi a barangay a nakaimassayagan ti tatang ti kaklasemi idi iti hayskul, naidumduma la unay ti ragsakna. Narimrimat manen dagiti matana ngem idi napagsasaritaan ti lovelife-na.

Inasitgannak apaman a nalpas a nagbalsig iti pagtungo. Nadarugsoy iti ling-et. Iggemna ti maysa a juice ken biskuit nga inyawat kenkuana ti ikit ti kaklasek. Nakatugawak idi iti sirok ti kaimito iti paraangan—gapgapuk a tinan-awan ti pimmusay.

“Addaka gayam, manong,” kinunak. “Komusta?”

Inabaynak a nagtugaw. “Addan siotak, adingko,” ania ketdin a gumigis ti isemna.

“Kasta, manong?” pudno a naklaatak. Adda manobia ti kas ken ni Manong Amming? No siak, patiek a saan a talaga nga isu daytay nalukay ti turniliona. Panagkunak, inuubing laeng ti panagpampanunotna. Ngem singkaaduanna ti mangipapan a sintosinto. No kasta man met, asino ngarud ti limpio a babai a mangayat kenkuana?

“Wen, ading,” sinusopna ti juice-na sa kimmittab iti biskuitna.

“Nasayaat ngarud no kasta, manong,” kinunak. Ngem iti suli ti panunotko, saan latta a mamati. “Asino met ti nagasat a babai?” inamadko. Malas, kunam, a, kasla ketdin naisidol iti panunotko.

“Ni Biling, adingko!” inrungiitna.

Diak ammo no maragsakanak iti dayta a nangngegko. Ni Biling a padana a nalukay ti turniliona iti imatang dagiti kailianmi ti ibagbagana a siota?

“Nagragsak gayam ti adda siotana, adingko,” kinuna manen ni Manong Amming idi diak nakatimek. Ay-ayamen itan dagiti ramayna ti nagbasutanna iti meriendana.

“A, e… wen, pudno dayta, manong,” ti nakarawak nga insungbat.

“Ken ammom, adingko,” nagtalatalangkiaw. Idi masinunuona a medio adayo bassit dagiti kaasitgan iti yanmi, kinunana iti nababa a timek: “Masikogen ni Biling.”

Kellaat lattan a nagsullat ti karabukobko iti dayta a nangngegak. “Ang-angawennak sa met, manong?” insintirko.

“Pudno ti imbagak, adingko,” nagtalinaed a nakapsut ti timekna. 

Isu pay laeng ti pannakalagipko daydi naudi a pannakakitak ken ni Biling. Saan ngarud a nagpalia ti immuna nga atapko. Ngem diak impagarup a ni Manong Amming ti nakaalaanna.

“Kasano ngarud, manong?” sinaludsodko.

“Ania a kasano, adingko?” nakain-inosente a sungbatna.

“’Ton agpasngay ni Biling, a…”

Nabayag a miningmingannak.

“Adda ngarud pagpaospitalmo kenkuana, manong?”

“Apay, dakkel kadi ti magastos?”

“Depende no mayanakna a normal.”

Agpatulongakto iti kabsatko, ading.”

“Ket inton maipasngay ti anakyo?”

“Biagenmi ken ni Biling, ading,”          

Napakuretret ti mugingko. Biagen? Ti ngata ammo ni Manong Amming ket kasta ti kalakana ti agpamilia? Anianto ngarud ti pamastrekanda? Agpalimos lattan? Agur-uray iti kaasi? Wen, nagaget ni Manong Amming. Matrabahona amin a maibabaon kenkuana. Ngem umanay ngarud ti mait-itedto lattan a tangdanna kadagiti pagobraanna?

“Nagsayaaten, manong,” nakunak laengen.

(ADDA TULOYNA)