Footer

Ni Panal kenni Marapait

Ni Panal kenni Marapait (Umuna a paset)

ADDA kaimudingan ti amin. Ta amin ket addaan iti panggep no apay a timmaud wenno naparnuay iti lubong. Ket no ania dayta a panggep, ti panagimutektek ken pannakaawat iti ituonan iti importansia, a di ket iti kabaliktadna, ta di masasaan a no bigat-sangaldaw ket pakairanudan met no ania dayta a panggep ken kaipapanan. Dakkel man wenno bassit a kaimudingan, ti kaskenan ket no ania kaipapanan ken pakairanudan, iti dur-asan wenno pannakailisi iti pakaisagmakan.

Uray pay dagiti makuna a natarabit, a kas iti katarabit ti billit a Panal, a di la mauma nga irriag nga irriag; a kadagiti dadduma, masugengda kadagiti ipalgakna wenno dagiti ibagbagana ket dida patpatien, ngem adda met dagiti sumagmamano a mamati.

Makadandanon pay ni Panal iti kabambantayan ti Cordillera, lalona iti ili a Kafagway. Ngem no ania iti itartarabitna, saan nga ik-ikkan iti importansia dagiti nangayed a kinapintas iti kabambantayan. Ta addaanda met iti bukod a pakakumikoman.

Ni Saleng ket addaan iti naidumduma nga ayamuom nga aginakbay iti aglawlaw, nga agtaud manipud kadagiti tallo-kadagum passaykels ken dagiti kona daytoy. Dagiti sabsabong, a kas ken ni Benguet Lily ket ladawan ti kinatarnaw, ta nakapudpudaw. Makakayaw met iti kinapintas ni Miniature Rose. Kasla met bituen a namaris ti ngayed ti Baby’s Breath. Ni Marapait ket kamarmaris ti balitok, nga abunaw iti lokalidad. Maymaysa ti arapaap dagitoy a nainaganan, ti pannakapadasda met iti biag iti kapatadan, nga isu dayta iti agdama nga inda pagsasaritaan.

Pagammuan, kellaat ti idadateng ni Panal. Nagarriangga a nagarriangga, ugalina ngamin dayta, tumarabit-a-gumanikgik sadinoman iti papananna wenno pagbatayan. Umanirriag, a pasaray dagiti balikasna ket pigura dagiti balikas.

Masuron met dagiti sabsabong ken uray ni Saleng ket masugeng met, malaksid ken ni sabong ti Marapait.

Nagikkiikkis latta ni Panal, ngem itan, ti balikasna ket naimpusuan a pakdaar. “Agsaganakayo, umayen ti dugudog, adda awitna a didigra! Aggannad, gagayyemko ida! Uray ti talna ken pia, ni dugudog ket inna ikabog! Kabog, kabog, kabog, awit ni dugudog!”

Dayo ti Panal, ta naggapu iti ballasiw-taaw. Iti panagtudo iti niebe sadiay a naggappuanna a lugar, immakar ditoy pagilian, ket nakadanun ditoy kabambantayan ti Cordillera, partikular nga ayuyanganna ket ti ili ti Kafagway iti Probinsia ti Benguet.

“Kabog, kabog, duldog!” Inkatawa ni Saleng. Ket pinaggaakanda ti billit.

Ni Baby’s Breath kunana: “Ay asis, makapasuron mit ni daytoy a billit, ‘ya! Panal a nakatartarabit, no diak la makateppel, innak pay mapanalpiit! Inka man laengen idta amianan, a kaay-ayo a papanan dagiti padam a dayo! Inka ballaagan ida, tapno dida mabiktima kadagiti tattao nga agik-ikik!”

Ti ikik ket tinawen nga aramid dagiti agindeg iti kabambantayan, lalona iti Amianan a a paset ti Cordillera. Iti panagsangpet dagiti migratory birds—dagiti dayo a billit a nangpanaw ken mangliklik ti naggappuanda a lugar gapu iti panagtudo ti niebe. Agsublida met laeng no dumteng ti kalgaw sadiay. Dagiti tattao, inda agkikik: ti panangtiliw kadagiti bilbillit babaen iti tangkal, iket, silo wenno ania la ditan a banag. Dagiti matiliw ket mailako, ay-ayam wenno partien a sidaen. Dayta ti ikik a panagtiliw kadagiti dayo a bilbillit ket nagbalinen a makaay-ayo nga aramid.

“Ibagabagakon adi, sika, Panal, awan mamati kenka! Aginnarrianggakayo lattan ken ni padam met a natarabit, ni Pandanggera!” Inkantiaw met ni Benguet Lily.

“Isu mit adi, awan ti mamati kenkuana, ‘ya! Uray idiay baba, kagurgura dagiti Ilokano dayta a billit, ta mangngeg pay iti kantada: Kuppit ta ulom, Panal/ Nagagara’t palalapal…” Indil-ag met ni Miniature Rose.

“Palapalenda a, ta umaniriag met. Makasugeng!” Kuna ni Miniature Rose.

Nagkakatawada amin, malaksid ken ni Marapait, a saan a makatagtagari a mangmatmatmat iti dayo a billit. Iti ngamin panunot daytoy duyaw a sabong, nupay billit a natarabit, ti saona no maminsan   ket kanawa iti pannakalipit. Ta ngamin, masansan a pumudno dagiti pakdaar ni Panal. Nga itan, ket panggep ‘toy duyaw a sabong nga ay-aywen ti billit, ngem timmayaben daytoy nga immadayo, inulitna latta nga inyirriag ti ballaagna.

Iti maysa nga aldaw, maysa a napintas a balasang a taga patad iti immuli-immallatiw iti Kafagway, ni Manang Biday. Nagpagpagna daytoy iti katanapan ket siraragsak a nakaimatang kadagiti agkakapintas a sabsabong. Ket kinunana: “Iyawidkonto idiay kapatadan ti kalasbangan!”

Naragsakan dagiti sabsabong.

Kuna ni Benguet Lily: “Siak ti kapintasan ta napudawak!”

Inrason met ni Miniature Rose: “Siak met ti kababangloan!”

Insampitaw met ni Baby’s Breath: “Siak ti kapintasan amin-amin kadakayo, ken narimatak a kasla bituen!”

Simmungbat met ni Marapait: “Tumalnakayo man, adi! Siak ti kapintasan ta kaparisko ti kangrunaan a produkto ti Benguet, ti duyaw a balitok! Isu a duyaw ti marisko!”

“Ayye, dumawatdawatak iti kinapuraw ni Angep, tapno lalo pay a pumudawak!” Kuna ni

Benguet Lily.

“Ni met Linnaaw iti dumawatak ta lalo a lumasbangak ken agayamuon!” Binagi ni Miniature Rose.

Simmungbat met ni Baby’s Breath: “Dumawatak met ti kinapintas ni Bituen iti langit ta siak la ngarud iti bituen iti daga!”

Naguni met ni Marapait: “Dumawatak iti duyaw a lawag ni Bulan, tapno lalo pay a pumintasak gapu iti duyaw a marisko!”

Nangngeg amin ni Panal dagita a pagesman dagiti sabsabong, ta adda la a nakabatay ken agpalpaliiw iti maysa a sanga ni Saleng.

Inyirriag manen ti billit: “Amin a kinapintas ti lubong ket agmawmaw, ta dadaelen dagiti lilibeg a kammaulaw!” Inulit-ulitna, sa timmayaben nga immadayo.

Ket immararaw ngarud iti kingayed dagiti sabsabong kadagiti pagrukbabanda a Imnas Nakaparsuaan. Aminda ket napatgan, malaksid ken Marapait.

Inrason ni Bulan ken ni malidayan unay a Marapait: “Ladingitek unay, pagayamko a sabong, nakudrep ti duyaw a lawagko ita rabii, isu a simmagaysay ti langak. Inton sumaruno a rabii, naibuston ti duyaw a lawagko, ket agsipnget met ti lubong.”

Kinantiawan dagiti padana a sabsabong ni Marapait. Namnamaennan a saan la ketdi nga isurot ni Manang Biday sadiay kapatagan.

Nagikkis manen ni Panal nga agpalpaliiw: “Adda kaimudingan ti amin! Tunggal kinalasbang, adda kaimudinganna a lugar! Saan a gamden a tagikuaen ti agpaay ti sabali! Ngem inton kapator nga agbagtit dagiti kammaulaw nga ulaw, rabngisendanto ti kinapintas!” Ket timmayaben daytoy nga immadayo.

Nupay kasta, intuloy dagiti sabsabong ti saritaanda.

Kuna ni Miniature Rose: “Inkari ni Linnaaw a surotennak idiay kapatagan, tapno agnanayon ti kinalasbangko!”

“Uray siak met, agnanayon ti kinapudawko ta bayabayennak ni Angep, dinakto pulos a baybay-an!” kuna ni Benguet Lily.

“Inkari ni Bituen a dinakto baybay-an, ta siak ngarud ti bituen iti daga!”

Intugot ngarud ni Manang Biday iti kapatagan da Benguet Lily, Baby’s Breath ken Miniature Rose.

Nalidayan unay ni Marapait, ket nagsangit a nagsangit, a nagsangit.

Mangrugin a lumamiis ti tiempo, bulan ti Nobiembre, ta umasisawen dagiti Bileg Nakaparsuaan. Ni Amian, aggapu iti amianan ken sakupenna ti intero a Luzon, pasaray isakemna a sakopen dagiti isla iti Bisaya, ket no kapatorna, iramanna ti Mindanao ket sibubukel a pagilian ti aglak-am iti nalam-ek a klima.

Iti Disiembre, sumangpet met ni Andap, manipud iti nalamiis ken inulsan ti niebe a lugar, ti Siberia, ngem iti laeng Kafagway nga agtalinaed, ta kaay-ayona la unay ti naidumduma nga ayamuom ni Saleng a parnuay dagiti tallo-kadagum a passaykelsna ken dagiti konana.

Kalgaw no padaspadasen ni Easterly iti sumang-at iti kabambantayan ti Kafagway, pasaray gamdenna pay iti lumib-at. Ngem gapu iti panangsalsalaknib ken sarikedked da Saleng ken dadduma pay a kaykayo, ken dagiti nadumaduma a sabsabong, saan a pulos a makastrek. Nadagaang ken kumraang ti lugar a papanan ni Easterly, napudot nga angin dayta nga aggapu pay iti kataawan iti daya ti pagilian.

(ADDA TULOYNA)