No Adda Pakalaglagipan, Narigat a Malipatan

Ni  Jaime M. Agpalo, Jr.

 

Siempre, no adda  pakalaglagipam iti binasam, narigatmo a malipatan, dayta ti bugas ti panagbasa, tapno manayonanka iti ammo ken impormasion a kasapulam iti masungad nga aldaw, lalo no dumteng iti panawen a pannakapatit ti kampana a mangipalagip iti kinapateg dayta a binasa idi ket awiden met a kas ehemplo no di man isu ti pagibasaran iti pagtaktakderan wenno aramiden a kas ehemplo wenno reference wenno kas masao met ta narigat met iti awan la a pulos iti masaona iti tungtongan. Isu a napateg la unay ti kinaadda ti pakalaglagipan—maysa wenno ad-adu a naisangsangayan a banag a nakaisab-itan ni lagip. Isu a napateg ti kinaadda ti pakalaglagipan iti sinurat—no saan a ti pannakaisuratna, iti mensahe, istilo ken dadduma.

No kasano ti ganas ken imas nga itden ti agbasa kadagiti liblibro ti nobela, sarita, daniw, kritisismo, ken kaarngida, kastoy met laeng ti itdenna iti panagbasabasa iti uray ania ta palawaenna ti panunot, pabaknangenna  kadagiti bambanag a mangibunannag iti kaipapanan iti saan a maawatan.

Maysa kadagiti malagipko a komento kadagiti nagsasalip a sarita a Tagalog, iti panagkuna ti maysa kadagiti nakabasa kadagiti nangabak a sarita a ‘payak na pangungusap sa payak na kuwento’ iti komentona.

Ania ngata ti kayatna a sawen? Simple a binatog iti simple a sarita? Ta adda met dagiti nabasbasa a napintas iti panangidanonna ti pakasaritaan nga imbaskagna, nalinteg ti taray ti pasamak, nasurat a maawatan iti amin. Ngem ania ngarud ti kayat a sawen ti payak na pangungusap sa payak na kuwento?

Iti panangawatko wenno kaniak a biang, daytoy a komento ket ti kinapulpulos ti sarita nga awanan kadagiti tekniko wenno devices a nausar tapno ad-adda pay a pangpaganas ti basbasaen. Simple laeng dagiti binatog ket awan ti sabali a kayatna pay nga ibaga, wenno naibalikas iti naun-uneg koma a nakakutkotanna, tapno nalawlawa ti scoop a kayatna nga ipaawat. Awanan iti retorika—nga iti paniriganmi, a maysa kadagiti kangrunaan a ramen ti sarita; tapno ad-adda pay, nair-irut ti koneksion wenno relasion ti nagbasa ken ti basbasaenna, ikagumaan no kasano a tenglen ti interest.

Ta no saan a maaddaan iti nasinged a relasion ti agbasbasa ken ti basbasaenna, nungka a tumaud ti pannakapnek, ti napudpudno a kaimudingan ti maysa a sinurat, ta awan ti pangabigna; iti Tagalog, maganda pero hindi nakakabighani. Kalpasan iti panangbasa, iti sumaruno nga aldaw saanen a malagip ta awan ti naibati a pakalaglagipan; wenno iti narikrikut, agsagrap iti negatibo a reaksion ken panirigan.

Wenno, nagistoria—napintas ti panagistoriana, no isu, ngem sapulem daytay mapnekka kalpasan iti panagbasa, sapulem daytay adda koma met pagpanunotam wenno mangitulod kenka a manggubuay iti argumento, iti mangipasngay iti sabali a bersion, wenno mangipaay iti impluensia no di man mangited iti panaggutugot iti proponer a kalintegan nga indatag ti binasa, no di man saan nga umannugot, agreak iti suhestion wenno argumento. Dayta maaddaanka iti epekto nga isu iti manggubuay kenka nga agtignay maipapan iti binasa.

Kaaduan a literary editor, umuna a sarakenda no ania ti kabarbaro iti sarita, daytay saan pay a nagasgas, saan pay unay naus-usar, tapno nagangganas, saan pay a pulos a nausar. Ala, wen, manmanon ti kabarbaro nga idea ngem ti kuestion ket no kasano nga inka iparang; isu a kasapulan nga isapulan iti pamuspusan tapno matiliw ti interes ti agbasbasa; dayta pannakaadda iti kinasangsangayan, uray pay no recycled ti idea no naidumduma met ti pannakaiparangna, narekaduan iti di pay naramanan a nanam, mapagtung-edna met ti tengnged.

Iti panagsuratan ti literatura, mapabaknang daytoy babaen ti agtultuloy a panagbasa ken panagsurat. Ti panagbasa ket palawaenna ti ammo, adu nga impormasion ti mapidut kadagiti malagip, kadagiti pakalaglagipan iti binasa nga inka met mangaramid iti kabukbukodan a bersion wenno padur-asen iti inna pakaitutopan, ket ti sikolo ti pakasaritaan ti literatura saan nga agbalin nga stagnant wenno saan nga aggunggunay, saan nga agbaliw, saan a dumur-as ken saanen a mangipaay iti interes. No mapukaw dayta interes, panagsagaba met ti itedna..

Isu a napateg met ti kinaadda ti pakalaglagipan iti binasa ta isu ti mangituloy iti nasalibukag nga addang.#