No agbertdey ti kapre (Umuna a paset)

NUPAY bigat ken malem a sibugan dagiti naragsak nga ubbing dagiti mulada a natnateng, iti bangkag iti dayaen ti balbalay iti Purok Bangar, nakudidit latta. Maup-upayen dagiti agkabsat a Cheche, maika-grade four ken Anthony, maika-grade six, karaman ti kaarrubada a ni James, maika-grade five, ta sigurado la ketdi a dida mangabak iti backyard gardening a pakontes ti eskuelaanda, ti San Antonio Elementary School. Dagiti agsasalip ket buklen ti grupo dagiti agkakaarruba wenno aggagayyem, uray ania grado wenno maikamano basta irehistroda ti grupoda iti organizing committee.

Iti rigatna, nasapa ngamin ti nakaro nga El Niño ita a tawen, a mangpakudidit kadagiti mulmula, gapu iti sobra a pudot. Mangrugi metten nga umuneg ti danum ti bubon a pangal-alaanda iti pagsibug. Kasano a makaapitda iti nabun-as a bunga no kudidit dagiti mulada?

Mapampanunot pay ketdin dagiti ubbing a libasendan nga abunoan iti komersial nga abono ken ispreyan iti insektisidio dagiti mulmulada ngem agamakda, ta no maammuan ti organizing committee a saan a naturally grown crops dagiti mulada, madiskualipikada. Maysa a nakababain a pasamak ti madiskualipika iti pakontes mainaig iti panagsuitik. Isu a dagiti lugit ti manok, dagiti nagmaga takki ti nuang, baka ken baboy ti pagganaganda. Imurrianda met kadagiti igges, dangaw ken dadduma pay a peste wenno sibugan dagiti uggot ken bulbulong iti naguperan iti linebbek a bulong ti kawkawatit, a segun iti panagsukisok ket natural a pangpatay kadagiti peste kadagiti natnateng ken dadduma pay a mulmula. Pinaneknekan met dayta ni Apong Inggo, a dayta kano iti usarna, a tawidna nga usar dagiti nagkauna a kaputotanna.  

Ti mangabak ti pakontes kadagiti barangay level ket agsasalisalda iti dinnadakkelan iti produkto iti tinawen a municipal agri-festival, a mangiprompromot ti kangrunaan a panggedan ti ili, ti panagmulamula kadagiti natnateng. Isu a no piesta ti ili, mapasamak iti agri-festival. Dagiti ubbing nga agad-adal iti elementaria ti agsasalip itoy a tawen iti Clean and Green Category, iti tema a dagiti laeng certified naturally grown crops a natnateng ti isalip.

Agdalan dagiti isalip a natnateng iti nainget a proseso ti panagamiris, ket ania man a pakakitaan iti chemical residue, madiskualipay a dagus. Kasta ti kainget ti salisal.

“Organic, kunada met, mas papolar kano,” kinuna ni James, “idinto naturally grown crops met ti ibagbagada kadatayo? Ania a talaga ti pudno?”

Rumabiin ngem adda pay laeng dagiti ubbing iti gardenda nga agrugrugkit kadagiti pinuon dagiti mulada. Nakalawlawag ngamin ti lubong, ta nagdakkel ti puraw a kabus, a kunada dagiti nagannak kadakuada a supermoon. Mabuybuyada met iti telebision a maawagan pay kano iti super snow moon ta nagdakkel a puraw ti bulan a kas iti snow.

“Organic ken certified naturally grown crops wenno CNG isu nga isu. Inresertsko man iti internet,” kinuna ni Anthony. “Sadiay kano ngamin US a nangrugi dagitoy. Ti organic, babaen iti pribado a kompania a nangirehistro ti patentna, ket agbayad iti twenty thousand dollar iti tinawen iti asinoman a mangaramat itoy a termino, ti teknolohia ken wagas. Addaan iti sangapulo ket pito nga estado a nangsuporta itoy. Kasta ti pakasaritaan ti maaw-awagan organic plants.”

“Ket dagiti tallopulo ket tallo nga estado a saan a simmuporta, ania met binanagda?” Dinamag ni James.

“Isuda met iti nagkaykaysa a mangibagbaga kadagiti produktoda ket certified naturally grown crops. CNG, ta kas met laeng iti organic, a dagiti laeng natural a wagas iti mausar a mangpadakkel ken mangsaluad kadagiti peste ti produkto.” Impalawag ni Anthony. 

Simmungbat met ni Cheche: “CNG ken organic, isu nga isu, ngem agawidtayon! No manen bigat, uray ta Sabado met. Intayon!”

Iti panagawidda, dumalanda iti sirok ti narukbos a kayo ti bangar ken agsabsabong daytoy.

Oh, sabong ti bangar a nabanglo/ dimo singaen agong a pango/ ta di mironen sutil a sunggo,” indaniw ni Anthony ket nagkakatawada.

“Apay a nagbangsit ti sabong ti bangar?” Dinamag ni Cheche, ngem kellaat a naglagaw daytoy nga immiggem ken manongna. “M-manong, nagdakkel a parsua daytan.” Burangen ti datdatlag a parsua a nakatugaw ti sanga ti kayo a bangar. Lampong.

Uray ni James ket napasardeng met a mangmulmulagat iti datdatlag a parsua.

Iti panangmatmat ni Anthony, umis-isem met ti datdatlag a parsua. No umis-isem, kayatna a sawen a saan a mangdangran. Ta kuna ti adbayserda, ni Titser Annie, ti napudno nga isem ket kappia ken talna ti mensahena. “Dikay agbuteng, ta nabasak iti internet, nga agparang kano dagiti al-allia ken di katatawan ta adda iti mensahe nga itedda kadatayo a tattao. Amangan no pudno. Isu a patibkerenyo ta pakinakemyo.”

“Sadino iti nakabasaam? Ania a website, ta basaekto man met?” Dinamag ni James.

“Iti Tawid News Magazine, iti sarita a Ti Kuadrado A Lansa. Isu dikay agbuteng. Ammoentayo no apay a nagparang kadatayo. Paneknekantayo no pudno met la daydiay a sarita, nga agparang dagiti di katatawan ta kayatda laeng iti makigayyem.”

Limmagto iti daga ti datdatlag a parsua iti ibabana iti kayo a bangar, agtayag ngata ti sangapulo a kadapan, uksob ken nakasiortpant. Atitiddog dagiti buok a nagtubo iti bagina, dagiti takiag ken dagiti gurongna.

Ket kinunana kadagiti ubbing: “Saankayo nga agbuteng ubbing. Dakami a kapre ket saan a naranggas. Laeng a, ta dimi maawatan, no apay a pinagbalindakami metten a dakes ken naranggas. Awan met ti sinaktanmi a tao. Dimi ammo iti mangpasakit iti asinoman, iti man lubongyo a tattao wenno iti lubongmi a di katatawan. Ngamin, mamatikami unay, a no ania ti inaramidmo iti sabali, kastanto met iti mapasamak kenka. Makigayyemkami koma ngem awan ti mangayat a tao. Ngem saankami a nagreklamo ta saankami ngarud a dakes.”

Agsinglosinglot ni James, ket kinunana: “Dika koma dumdumlaw wenno masaktan, Manong Kapre, ania? Damagek laeng, manong, ta kasta ngamin iti mabasbasa kadagiti libromi.”

“Ania kadi dayta?”

 “Apay a saanka met a nadangro?”

“Waaa! Negatibo ngamin ti pampanunot dagiti nauyaw a tattao, ibagada a nadangrokami. Dayta metten a panirigan ti naibudi iti pannakaawat ti kaadduan kadakayo, nagbalinkami a nadangro, a kasla toro a kalding. Kinapudnona, saan met, a! Inaldawkami met nga agdigos! Mamin-adu pay a beses no kayatmi. Iti lubongmi, sibibiag dagiti pagdigosan a karayan, waig, ubbog, baresbes, dan-aw ken dadduma pay a taudan ti danummi, ta saanmi a daddadaelen ken sabsabidongan. Agtaltalaytay kadagiti ur-uratmi ti disiplina a saluadanmi ti nakaparsuaan ken aglawlaw. Saan a kas kadakayo a tattao a sabidonganyo dagiti rekursos ti danumyo, pagibellenganyo iti rugrugit, pagbasuraan, nangruna kadagiti plastik, kemikals, narugit ken kontaminado a danum manipud kadagiti balbalay ken establisimiento, sakayto agpipinnabasol.”

Ni met Cheche ti nagdamag: “Ania ngarud ti naganmo, Manong Kapre?”

“Siak ni Kapreno. Kasta iti inted dagiti nagannak kaniak a naganko.”

Nagkiriring ti selpon ni James. Sinungbatanna a dagus ti awag, ni nanangna ket pagpagawidendan ida. “Pasensiakan, Manong Kapreno. Selpon ti awagmi kadaytoy. Makapagsarita ti dua wenno ad-adu a tao uray aginnaddayoda. Makakonektar daytoy iti internet, ngem naibus ‘diay prepaid load-ko, he-he!” Palawag ni James. “Adda met selpon idiay lubongyo, Manong Kapreno?”

“Adda met a!”

“Touch screen met laeng, Manong?” Ni met Anthony iti nagdamag.

“Apay, a naglibbika, Manong Kapreno? Dimo ibaga a saan a touch screen ti selponyo? Wenno awan ti wifiyo?” Dinamag met ni Cheche.

Nagsakuntip ti kapre, ket kinunana: “Naglabasanmi dagitan. Mas advance ti teknolohiami, ta hologram ti selponmi. Saankami metten nga agus-usar iti wifi. Saankami metten nga agbayad iti aniaman nga internet service provider ta libre!” Inkatawana. Nagtitinnalliaw dagiti ubbing. “Nabayagen a dikami nagusar iti wifi. Nabayagen a tiempo.” Saan a makasungbat dagiti ubbing. “Hologram ti selpomi. HoloCell iti pangawagmi.”

“Hologram, Manong Kapreno? Ania dayta?” Dinamag ni Anthony.

“Babaen iti bileg ti lawag, a naikonektar dagiti holocell. Lifi saan a wifi, ti usarmi a komonektar iti internet. Lifi, kayatna sawen, light fidelity, a mangaramat ti light wave. Ti wifi ket ti super buntog a radio wave ti teknolohia a mausar.”

“Mabalin a kitaen, Manong Kapreno?” Kiniddaw ni Cheche.

Nagkumpas ti kanawan nga ima ni Kapreno, kellaat nagparang iti ere ti hologram. Maysa a holocell a binukel iti orens a lawag, a kas kadakkel ti gagangay a pungan. Adda agiddep-aggangat nga asul a lawag iti makinngato iti bandana ti kanawan.

{ADDA TULOYNA)