Footer

No apay a naalsem ti mangga

“NAALSEM manen ti rupana.” Insakuntip ni Mansanita idi mataldiapanna iti amianan ni natayag ken narukbos a Mangga, “Idi, saan met a nalastog. Apay nga adda dagiti agbaliw ti kababalinda no makaraman iti gin-awa?”

Sipud pay idi temporario a nakipagnaed ni nalibnos a Sam-it manipud iti probinsia a Raman, nagbalinen a nakasamsam-it ti bunga ni Mangga. Lalo dagiti naluom, umayamuom ti banglona ken nagnanam. No iti met rabii, ket agsabsabong pay laeng daytoy, kasla rumimatrimat a bitbituen, lalo no daydayasen ti duyaw a sellag ti bulan. No naluomen dagiti nakabitin a bungana, kasda la naibitin a balitok. Makaparay-aw rikna a buybuyaen. Ni Mangga ti kapipintasan amin nga agtubtubo iti rabaw ti daga.

Gapu iti simmangbay a gasat ni Mangga, adu dagiti nagraem kenkuana. Adu pay dagiti immapal. Gapu dayta a panangidaydayaw kenkuana, nagbaliw ti kababalinna. Ti sigud a napakumbaba, nagbalin a natangig ken napangas. Dinan ammo iti mangaasi. Dina metten ammo iti makibinnadang ken makitakunaynay.

Masaripatpatan itan ni Mansanita ni sumungsungad a Tultulaya. Kasla nabannog unayen daytoy, maigapu ti igaaw ti kalgaw, ket kinamangna ti narukbos a Mangga.

“Hoy, Tultulaya, pumanawka iti sirokko!” Imbugtak ni Mangga, umap-apuy pay ti panagkitana, “Madamdama, takawem pay dagiti nasasam-it a bungak!”

“Nadagaang unay, Mangga, makilinongak man biit. Pangaasim, kaassiannak kadi a…”

“Ay, di mabalin! Pumanawkan kunak!”

“Mangaasika koma, malayet la ket dagiti bungak…”

“Ay, awan ti asi-asi, ta gagangay a ti mangaasi, isu ti agtinnag a nakakaasi! No dika taltalliawen, amangan no libasem pay dagiti nakasamsam-it a bungak! Pumanawkan, panaw!” Ket inaplawanna ni Tultulaya ket naipullasit daytoy ababa a mula, ta agtayag iti sumurok-kumurang a duapulo a pulgada, nakaluklukneng dagiti bulong ken ungkayna. Nagna manen nga agsasaibbek daytoy a mula manipud iti pamilia Physalis iti ili ti Kaalogan.

Ti pasamak ket nasaksian amin ni Mansanita ket naasian. “Saankan nga agsangit, Tultulaya, umaykan iti sirokko. Babassit man dagiti bulongko, makalinongda met. Makaited met iti bang-ar iti nadagaang a kalgaw.”

“Agyamanak unay, Mansanita. Ni Apo Dios iti mangsubalit kenka.”

Madamdama pay, nasaripatpatan ni Mansanita a sumungad ni Sandia ken kamangennan ti sirok ni Mangga. Nabannog unayen, ta uray la agsaringgayad iti daga ti dilana. Ngamin, marigatan unay a mangguyguyod kadagiti kakasla ulo a bungbungana. Ket nakagin-awa a malinongan ni Mangga.

“Hoy, Sandia, asino ti nagkuna a makilinongka iti sirokko?” Imbugtak ni Mangga, intudotudona ti kakaasi a lanot manipud iti ili ti Kalap-okan.

“Nadagaang, Mangga, makilinongak laeng biit.”

“Ay, di mabalin! Tumakawka pay kadagiti nasasam-it a bungak! Pumanawkan, panaw! No dimo kayat, burakburakek amin a bungam!”

Agsasaibbek a pimmanaw ni kakaasi a Sandia.

“Umayka ditoyen sirokko, Sandia, kaasi dagita bungam a malayet. Adda ditoy ni Tultulaya a kadduam.” Inyawis ni  Mansanita.

“Umaykan, Sandia, nalamiis iti sirok ni Mansanita!”

Ket nakilinong ni Sandia.

Kabayatanna, sangapamilia ti agdapdapil uray no kangitingit ti aldaw. Dagiti lallaki, simmardengda pay ta nagbuslon metten ti aglablabutab a katay ni nuangda a mangpulpuligigos ti dadapilan. Makumikom met nga agluto iti bennal dagiti babbai. Pinulpullo dagiti burnay a naglaon iti naalsem a suka iti sirok dagiti dua narukbos nga akasia nga ayanda.

Madamdama pay, masaripatpatan ni Mansanita iti isusungad ni Pul-oy manipud iti ili ti Bileg Nakaparsuaan. Iti idadatengna, kellaat a nakariing ni matmaturog a Mangga, ta nagkarasakas dagiti nailili a bulongna.

“Apay a siningam ti pannaturogko!” Inungtan ni Mangga ni Pul-oy.

“Ladingitek unay, Mangga, no nasingaka, ngem lumabasak laeng.”

“Agtatakawka iti nasam-it a bungak, ania?”

“Ay, saan, Mangga!”

“Ulbod!” Ket kellaat nga inampalingna namindua ni Pul-oy ket naipullasit. “Dayta ti maiparbeng kenka, mannanakaw!”

Nagal-alud-od ken agrungrungaab nga immadayo ni Pul-oy.

Maasian unay ni Mansanita, ket inawisna a dumagas. “Umayka, Pul-oy, adda ditoy sirokko dagiti gagayyemmo.”

“Umaykan, Puloy, bay-amon dayta dina ammo ti makibinnadang dayta a Mangga. Dina ngata ammo, a saan amin nga aldaw ket Lunes.” Kuna ni Tultulaya.

“Bay-amon dayta a paidam, addanto aldawna. No ania ti immulana, isu met laeng ti apitenna.” Binagi ni Sandia.

“Agyamanak kadakayo, Mansanita, Sandia ken Tultulaya. Ngem agawidakon ita met laeng ta innak agpulong kada Manong Bagyo ken Manong Ipo-ipo.”

Ket nagdardaras a nagawid ni Pul-oy. Madamdama pay, addan ni Ipo-ipo, ket sinalangadna ni Mangga: “Mangga, ammom kadi, wenno dimo pay nga ammo, nga ti inaramidmo a kinaranggas iti buridekmi ket di maiparbeng? Sumungbatka a naalumamay tapno ti saritaan ket maiparbeng ken nasamay!”

“Ni Pul-oy ti nagbasol, agtatakaw iti nasam-it a bungak!”

“Awan iti agtatakaw a pulimi! Ibabawim ti insawangmo, ta no saan, masarakam ti birbirokem!”

“Awan ti rumbeng nga ibabawik, ken saankayo a kabuteng a sangapamilia!”

“Dimo ibusen ti pasensiak, ulitek nga ibaga, ibabawim ti imbagam!”

“Saan!”

“Kasta, aya? Nabirokamon ti sapsapulem!” Ket napusipos a nagpusipos ni Ipo-ipo agingga nagbalin a higante. Inarakopna ni Mangga, ket naregreg amin a bunga daytoy, naruros pay dagiti bulongna. Maul-ulaw ni Mangga idi sardengan ni Ipo-ipo.

Agdardas a kinamang ni Ipo-ipo ti ayan dagiti binurnay a suka ket inawitna amin ida, sana indigos ken ni Mangga. Ket lalon iti pannakaulaw ti kayo.

“Daytoy ti tandaanam, Mangga, tunggal madalananka, maruros amin a bungam ken bulongmo! Ket iti panawen ti panagtutudo, dalapusennaka met ni Manong Bagyo ket rungrungduennaka nga ituang! Dayta ti maiparbeng iti pangas a kas kenka!”

Maigapu iti nakaal-alsem a suka a naidigos ken ni Mangga, agbabaeng a pinanawan ni Sam-it ket nakitipon kada Mansanita, Tultulaya ken Sandia.

Sipud met idin, nagbalinen a nakasamsam-it dagiti bunga da Mansanita, Sandia ken Tultulaya. Agsipud ta nakaal-alsem a suka iti naidigos ken ni Mangga, sipud met idin, naalsemen ti bungana.

Di ngamin ammo ni Mangga: Ti dina ammo iti makitakunaynay, abagananto iti malpay. Ti dina ammo iti agparbeng ken agraem, agbunga iti naalsem. @