sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

No kastoy a panagtutudo…

PANAGTUTUDO manen. In-inut met la a masebseban ti dagaang nga agkarkaradap iti sumagmamanon a bulan.

Iti kastoy a panawen, adu la ketdi met ti agpatak iti lagiptayo a padas ken padpadas. Aglalo idi ubbingtayo pay.

Daytoy a panagtutudo ti sangkauray dagiti mannalon wenno agbangbangkag tapno agbalin a nakananama ti panangsukayda iti Ina a Daga.

Ken uray payen dagiti simple nga aggardegarden laeng. Ta kas nasurattayon, itoy a panawen ti pandemia, adu dagiti kailiantayo ti nangpalabas ti aldawda babaen ti panagmulamula. Uray pay awan bukodda a daga. Immanayen dagiti plastik, lata ken botelia a nagmulaanda.

Pinagbalinda a produktibo ti aldawda uray dida makaruar. Ta adda namnamaenda a pangalaanda iti taraonda— a saan a mangnamnama laeng iti ayuda ti gobierno.

Kas maysa met kadagiti nangrugi a nagmulamula itay nangrugi dagiti lockdown, maysa a parabur wenno dakkel a tulong ti tudo/panagtudona. Dakkel a pakagin-awaan daytoy a panawen. Saanen a minalem ti panagsibog iti agingga iti nasurok nga uppat a pulo a baldi (aglaon iti 16 a litro) ti danum.

Ti bannog ken kettang ti agsibug! Mapan a makabulan a kasta.

Isu a dakkel a pagyamyamanantayo ta nangrugi met laeng a nagtinnag ti tudo. Dakkel a pakalag-anan. Sapay ta agtultuloyen daytoy iti batogtayo a tangatang.

Napateg la unay ti tudo kadagiti mula. Duma laeng daytoy ngem iti danum nga agtaud iti gripo, bubon ken poso. Nabalbaludbod dagiti mula a madiram-osan ti tudo. Segun man kadagiti nabasbasatayo, adda imet a mineral/sustansia ti tudo a kasapulan dagiti mula iti nadaras a panagdakkelda.

Kas nasao payen, ti tudo parmekenna ti dagaang a nagapon iti aglawlawtayo. Mangted iti presko iti bagi. Dalusanna pay dagiti mula, pasdek, pagtaengan iti tapok a kimmepkep. Madiram-osan ti sibubukel a daga ket agsulbod ti buya a makapasalibukag.

Ken malagip nga idi ubbingtayo, pagaayattayo unay no kasta a maibuybuyat ti tudo kalpasan ti nabayag a kaawanna. Baybay-antayon dayta pannakaunget kadagiti nagannak. Ti napateg, makapagkalintuduantayo— makapagdigostayo iti tudo a kaduatayo dagiti barkadatayo.

Kinnamat, sinnayo, kinnulangtot kabayatan ti awan sardayna a pagpaggaak iti sirok ti maibuybuyat a tudo. Satayto la agsardeng inton adda ditan ti baut wenno bislak a kawayan nga ipaypayapay dagiti nagannak kadatayo.

Anian a ragsak/kinaragsak daytoy a paset ti kinaubingtayo. Saan a kas ita a kaaduanna dagiti ubbing, agtutubo, ti agpuppupok lattan kadagiti balbalayda (matutudo man wenno saan). Kaykayatdan a kuditkuditen dagiti gadgets-da.

Idi, no kasta a panagtutudo, tagtagiuraytayo ti panagruar dagiti abal-abal tapno tiliwentayo dagitoy a kas taraon wenno abalbalay. Sakbayna pay laeng dayta panagruarda, maisaganan ti keddeng (ukis ti maysa a kayo a maipabungsot). Ta inton maayusanen ti daga (kaaduan a bulan ti Mayo), a panagruar dagiti abal-abal, addan nakasagana a pagala.

No kasta pay idi a matutudo, tagtagiuraytayo ti panagsulbod dagiti uong. No addaytan ti tudo a kagiddan dagiti gurruod ken kimat (aglalo iti bulan ti Hulio), saan metten nga aginana ti aglawlaw. Ta iti panagruar dagiti uong-bunton ken uong-mannagadu, sardam, tengngat’ rabii, parbangon ken urayto payen no aglawag agingga manen iti sumipnget, saanen nga agtalna dagiti kailian nga agsapul kadagitoy. Tumanaul dagiti aso no kasta a rabii.

Iti damo ngarud a panagruar ti uong, kasla balitok ti presiona. Mano bukel la ‘ta maubon, agdua gasut a pisos! Ngem malako met latta ta naimas ngarud a laokan kadagiti bulbulong (paria, marunggay, saluyot ken paltong).

Anian a nagsustansia a taraon!

Agtubo pay dagiti kuditdit, laplapayag kada kulat kadagiti nagango a sangsanga wenno puon dagiti kayo. Pagaayattayo idi, agpapan ita, ti mapan agsapul kadagitoy kadagiti bangbangkag wenno kasamekan. Ta kas met laeng kadagiti uong-bunton wenno uong-mannagadu, naimas ken nasustansia dagitoy a taraon!

Kadagiti met kataltalonan, a panawen a mabukual ti daga, agruar dagiti bisukol, dagiti ararawan, a sumangkaimas latta a sidaen. Agiinnuna ti panagala kadagitoy no kastan a bukiboken ni mannalon ti pagitukitanna iti bin-i. Saanton a naimas ti mabaraniwan ken magettaan a bisukol ‘ton agbayag.

Agbiag manen dagiti alog, waig, lan-ak ken aripit. Dagidi naturog (hibernate) a lames iti tukot ti pitak, aglang-ayda manen. Agpaaduda. A madamdama laeng, adda manen mabanniitan, masigayan, matabukolan ken masalloy a sidaen.

Iti alog iti purokmi, no kasta idi a mapno iti danum-tudo, agiinnunakami nga aglalangoy. Awan mangsamir iti kinalibegna. Ken kinalubo ti pitak. Uray makapet ti alimatek!

Wen, nadanonantayo ti panawen nga addada pay laeng alimatek kadagiti alog. Saanen a kas ita nga awanen a pulos!

Ti ngarud teoria ditoy, idi agawanen dagiti maipasto a nuang, nga aggapu iti talon, nagawan metten dagiti alimatek. Ngamin, dakkel ti pammati dagiti kalugaranmi a dagiti nuang ti mangyeyeg kadagiti alimatek iti alog. Ken maysa pay, naruot idi dagiti alog. Nasayaat a pagpaaduan dagiti alimatek.

Ngem no itan, nadalusen dagiti alog. A kagurguran sa dagiti alimatek ta manipud idi kasta a nadalusen, nupay adda latta nuang idi a maipalubnak, awan metten ti nadnadlawanmi nga alimatek.

Agsublitayo iti daytoy a panagtutudo. Panawen pay a panagsulbod dagiti rabong. Uray pay ngata kasano ti panangkankansermo iti kina-
wayanam, agpukaw ta agpukaw dagiti rabong. Maunaantayo a nagmula.

Kasano ngamin ket pudno met a naimas ti rabong a madengdeng a kakulangtot ti bulong-saluyot ken tinuno a lames, daing nga aramang wenno taburkit. No saan, mabalin a gettaan ken adobuen.

Ngem dayta man madengdeng ti pagaayatko la unay.

Kadkaduanak idi ni tatang nga agala iti rabong. Dagiti dimi maguantaan a sidaen, irapen/galipenna iti babassit nga ilako ni nanang idiay ili. Ketdi, siguraduen ni tatang nga adda ibatina a rabong a sumaruno a dumakkel tapno daytoyto manen ti agrabong iti sumuno a tawen.

Panagruar pay dagiti simotsimot no kastoy a matutudo. Maklaattayo lattan no kasta a kellaat nga atibelbelen dagitoy ti silaw iti balbalaytayo. Nga idi, ikkantayo iti planggana a napno iti danum ti sirok dayta a silaw. Gapu ta ipato dagiti tumatayab nga adda pay silaw iti baba, agdadarisonda ditoy. Saandanto metten a makapanaw iti danum. Gundawayantayo metten nga alaen ida a dalusan nga isunto ti iluto (maparsik iti manteka wenno maadobo) a sidaen.

Anian a nanamda! Kas met laeng iti abaleng, abal-abal ken ararawan!

ITA, adtoy manen a pormal a simreken ti panawen ti tudtudo. Madamdama laeng, kasla manen nakamurmuray dagiti kataltalonan. Madamdama laeng, nakalanglangtonto manen ti aglawlaw.

Ngem nupay kasta, adda met latta dagiti batibat a yeg ti kastoy a panawen. Umuna ditan ti layus/pannakalayus dagiti lugar.

Pagaammotayo a naidadanes unayen ti Nakaparsuaan. Kidkiddawenna a taldiapen koma daytoy tapno saantayo unay a madidigra no panawen ti nepnep.

Ken maysa pay, tapno mapasublitayo dagiti naragsak a kapadasantayo idi datayo pay laeng ti ubbing. A mapadasan met koma ti agdama a henerasion dagiti annaktayo! ●