NO UMADANIN TI PASKUA, UMADU DAGITI AGPALPALAMA (Maikadua a Paset)

l. Domestic violence. Kinadamsak iti taeng wenno iti aglawlaw. Adda dagiti ubbing, agtutubo, ken uray pay dagiti nataengan kas iti nagannak wenno asideg a kabagian a pumanaw iti pagtaenganda gapu iti kinadamsak.   Pumanawda iti taeng tapno laeng maliklikanda ti kinadamsak ket agpannurayda iti biag ti kalkalsada. Awanen ti sabali pay a remedioda nga  agbiag no di laeng ti panagdawatda iti limos ken kaasi. Iti di agbayag, mairamandanton iti mainstream iti gimong dagiti agpalpalama.

Ta ania aya ti makunkuna a domestic violence?

a) Physical abuse – makabil, mabugbog, madangran. Saan laeng nga  ubing, no di pay  dagiti nataengan ken uray dagiti addaan iti sakit a pisikal ken mental. No agpatinggan ti aanusanda nga agsagaba, agpanaw dagitoy iti taeng. Saan a napateg kadakuada uray saan a masinuo ti pagturonganda, ti ad-adda a napateg ti ililiklikda iti pannakaabusoda. Iti kalkalsadada nga agtaeng ken makipulapol ken makisinninged iti kapadada. No masarakanda ti temporario nga ayat wenno permanente nga ayat, makisurotdan iti agus ti biag iti kalkalsada. No agpalpalimos ti nakikuyoganda, ditoyda metten a mangrugi ti bukod ken kabarbaro a lubongda. 

b) Verbal abuse – panaglak-am dagitoy nga indibidual iti sao wenno sermon wenno unget a di pay kabaelan a tilmonen ti aso nga aggudgod. Iti verbal abuse, nakaro unay a panangimameg iti maysa nga indibidual tapno agsagaba iti makunkuna a psychological breakdown.

c) Sexual abuse. Lalo kadagiti ubbing wenno tinedier. Adun dagiti naipadamag a ti  pannakaabuso iti ubing iti uneg a mismo ti taengda ti kangrunaan a rason ti panagbaliodong ti maysa nga indibidual. Ti rigatna iti amin a rigat, asideg pay kenkuana ti nagabuso. No saan nga uliteg, ama, kabsat, siuman,  asideg a kabagian wenno gayyem ti pamilia. Tapno maliklikan ti maysa nga indibidual ti pannakaabusona, aglayasen daytoy. No addan iti kalkalsada  ket awanen ti sabali pay a pangalaanna iti taraon, no saan a sumrek iti prostitusion, agpalimosen. 

 

B) Gapu iti sakit a pisikal.  Di makakita. Di makangngeg. Di makapagna. Di makasao. Ken dadduma pay a sakit a pisikal.  Dakkel a gerret ti bilang dagiti agpalpalama a passive dagiti addaan iti sakit a pisikal. Lalo idi awan pay laeng ti aksion dagiti agrebbeng a manglimitar iti panagadu ti panagpalimos wenno agpalimos. Dakkel met nga ilgat ti simpatia dagitoy a grupo. Uray no passive dagitoy, awitda ti dakdakkel nga ilgat ti simpatia dagiti addaan iti dakkel a panagpuspuso ngem kadagiti active nga agpalpalama lalo dagiti addaan iti surat ken sobre ken agar-aramat iti religious organization ken dadduma pay a pirma ti gunglo, timpuyog wenno foundation wenno ania  la ditan a rason ken panggep iti di met maawatan a lailo wenno sagpang ti intimidasion wenno pilit ken panagpursar a dawat a manglimlimo a panagpalimos.

 

C) Sakit a mental. Daytay adda luklukay wenno nalukayanen ti torniliona. Ketdi, ad-adda a taraon ti kasapulan dagitoy, saan ket a kuarta. Taraon ti kasapulanda. Kadagiti dadduma, lalo dagiti saan laengen a nalukay ti torniliona no di pay ket natinnagen  ken saanda payen a maidasig ti nabangles nga  innapuy ken agbubuot a tinapay, kayatda lattan wenno maragsakanda lattan  uray ania ti ited ti maysa a tao.

 

D) Maamak wenno masikor nga agdepende iti maysa a pamilia, indibidual wenno grupo. Dagitoy a grupo wenno kita ti agpalpalimos induron ida ti kasasaadda iti  biag. Posible a maamakda wenno masikorda nga agdepende lattan iti kakabsatda, kabagianda, pamiliada wenno grupo. Itoy a grupo, dakkel ti posibilidad a tuntuntonenda ti panagbalbaliw ti biagda ngem awananda laeng iti kapkapnekan a resources. Nupay adda dagiti makabael iti likudanda a pagsadaganda, kaykayatda nga isuda a mismo ti agsapul iti kaiyariganda a lubong iti sirok ti init. Ketdi, daytoy a grupo ti kalakaan nga ikkan iti panagbalbaliw ta dayta la ngarud ti punto ti biagda.

 

D) Personality breakdown. Naawananen iti namnama gapu iti kinakurapay wenno sabali pay a rason. Daydiay bimmaba ti level ti panangidasigna iti bileg ti kabaelanna ken ti dina kabaelan.  No dadduma, no maawan ti pammati ti maysa nga indibidual iti kabaelanna a sumaranget iti pannubok wenno maawan ti pammatina a kabaelanna nga uloden ti bantay wenno ti idioma ni Ilokano a kabaelanna nga ipusen ti kimat sana ibalatbat iti katangriban, mairaman met a mapukaw ti naimula kenkuana a tibker lalo no nagtaud daytoy kadagiti nagannak kenkuana. Wen, dumteng met no kua ti pannakarebba ti badbaddeken ket kumpet iti ammo wenno kaunaan nga ammo ken makita a kumpetan. Kadagiti nakurang iti resourcesna ken kabaelan, isuda dagiti agtinnag nga agpalimos.

 

E) Pannakaisina iti pamilia. Pannakaipusing. Lalo no awanen ti sangbayanna a pamilia. Sadino pay ngarud ti papananna? Agnaed kadagiti kalkalsada. Sadino ngarud ti pangalaanna iti taraonna? Agpalama. Tuladenna dagiti makitana ken kapulpulapolna iti dayta a lubong. Apay nga adda pannakisina iti pamilia? Ania dagiti rason a maisina? Dagitoy dagiti sumagmamano a rason:

a) siguden nga ulila iti demmang ket awanen ti sabali pay a kameng ti pamiliana

b) adayo unay ti yan ti pamiliana wenno asideg a kabagianna

c) nagdisnudo nga  immadayo iti pamiliana iti bukodna a rason (kas iti nadakamat iti personal)

d) simrek iti trabaho (domestiko) ket  idi saanen a kabaelan ti bagina, napapanaw ket dinan kayat ti agsubli iti lugarda, posible a ti kinaawan ti pagpletena nga agawid, mabain nga agsubli, gapu iti pannakariknana a saan a nagballigi, awanen ti sublianna iti lugarda, wenno mabuteng ken adda kaamakna sadiay a sublianna, ket ti panagkatangkatangna iti kalkalsada iti temporario no di man daytoy ti permanente a kaibatoganna a langit.

(Adda tuloyna)