Footer

NO UMADANIN TI PASKUA, UMADU DAGITI AGPALPALAMA (Umuna a Paset)

IDI KAGAWATNA,  panawen ti panagbibisin ken kakisang ti taraon, bassit ti makita nga agpalpalama. Ngem apay nga umad-adu metten ti agpalpalama no umasideg ti paskua? Ania ti rason daytoy a phenomenon? Ania aya ti makunkuna nga agpalpalama? Apay nga agpalama? Ania dagiti wagas ti panagpalama?

Padasen daytoy a sinurat nga iparang dagiti nagduduma nga anggulo ken nagduduma nga “ang gulo” ti agpalpalama ken panagpalama.

 Ta ania ngamin aya ti makunkuna nga agpalpalama? Daydiay agdawat iti saranay, wenno kaasi tapno adda  pangsilpona iti angesna ken dadduma pay a rason para iti personal wenno bukodna nga interes.

Adda dua a kita ti agpalpalama: ti passive ken active.

Passive. Isuda dagiti nakatugaw iti igid ti kalsada a pagnaan dagiti adu a tattao, sangi ti overpass wenno iti mismo nga overpass, tiendaan, sango ti simbaan, abay ti automated machine dagiti banko, wenno dagiti nakatugaw lattan wenno nakailad nga addaan iti iggem a lata, kallugong wenno ania  la ditan a container. Maawaganda iti passive wenno saan nga aktibo ta addada laeng iti maymaysa a lugar.

Iti sabali a bangir, makuna nga aktibo nga agpalpalama no agsursor iti uray sadino: agtuktok kadagiti ridaw wenno ruangan dagiti balbalay, sumrek iti restaurant wenno panganan, kadagiti groseria ken department store,  kadagiti opisina wenno dagiti establisimiento, adda iti tengnga ti kalsada nga agtuktok kadagiti tawa dagiti lugan a nagsardeng gapu iti trapiko. Karaman ditoy dagiti agpaspasiar nga adda iggemda a  surat wenno sobre manipud iti DSWD, organisasion, religious group wenno mismo a  suratna nga inaramid ti sabali a tao. 

 Ngem ti agdadata a kinapudno,  saan nga ayonan ti DSWD ti panagpalama ta adda dagiti nadumaduma a proyektoda para kadagitoy nga umili iti kalkalsada a kas koma iti panagsanay para iti panagmasahe, technical (panagistimar iti relo, silverware ken dadduma pay) ken dadduma pay a tulong tapno maingato ti kalidad ti panagbiagda.

 

Dagiti rason ti panagpalama

1. Ekonomia. Ti kinapanglaw unayen ti maysa a tao ti rason no apay a nga agpalama. Kaadduan dagitoy ti adda iti kategoria a passive wenno saan nga aktibo a panagpalama wenno dagiti nakatugaw wenno nakailad lattan. Ti panagpalama  ti kaudian amin a sandagan ti tao a mabisin. Awanen ti pagpilianna  no di agdawat iti kaasi kadagiti addaan iti asi wenno dakkel ti panagpuspusoda a tattao.

2. Gapu iti nainggimongan a rason

 a. Organisado a grupo. Kadagiti siudad wenno dadakkel nga ili, adda dagiti dagiti agpalpalama a naipadpadamag nga iggem ti organisado a grupo. Saan laeng a dagiti ubbing, dagiti nataengan ken addaan iti sakit a pisikal ken mental ti aywan dagitoy nga organisado a grupo no di pay dagiti magemgemanda wenno maamak kadakuada isu a napilitanda nga indibidual nga agpalama. Kaadduan dagitoy nga organisado a grupo ti agukkon kadagiti nagawel wenno bayanggudaw nga ubbing wenno agtutubo.

 b. Kinaawan iti trabaho. Siempre, no adda trabaho ti maysa a tao, dina kayat ti agpalama.Ti kinakisang ti trabaho ken kinarigat ti agbirok iti trabaho itoy a panawen ti maibilang met a rason ti panagadu ti agpalama lalo dagiti nagsagaba iti kinaawan ayat ti pamiliada, ti gimong, ken ti bukodda nga aglawlaw. Ta kasano koma a maaddaan iti trabaho ti addaan iti an-annayen a pisikal, intelektual, (pasaray) mental, ken kinakurang iti resources a sandagan iti panawen ti kinarigat? No masolbar ti unemployment, adu la ketdi ti mapukaw iti gerret ti panagpalama.

c. Kinaawan iti pagtaengan. Iti siudad, ordinarion a  makita dagitoy nga agpalpalama kadagiti kariton a nagbalin a taengda, kadagiti sirok ti underpass ken overpass ken kadagiti waiting shed wenno pasdek nga awan agnanaed.

 d.  Deskriminasion. Dakkel la unay a punto daytoy lalo iti biang dagiti Badjao.  No kastoy a paskua, aggapuda pay iti Mindanao a dumanon iti Metro Manila. Dagiti agnanaed iti Dagupan, dumanonda iti Baguio ken dadduma pay a dadakkel ken matatao nga ili tapno laeng agpalimos. Iti sabali a punto, gubuayen met ti diskriminasion iti nagbaetan ti nakurapay ken iti nabaknang, ti naimameg ken iti nabileg ti panagpalimos.

e.  Panagkasapulan ti maysa nga indibidual. Adda dagiti agpalimos laeng tapno adda igatangda iti rugby wenno maiparit a droga. Nakadepende ti panagbiag dagitoy iti droga.

 f. Ti panagpalimos babaen ti panangilako iti kultura ken talento ti kasasaeman amin a mapaspasamak wenno panangaramat iti saan a nasayaat wenno produktibo a wagas. Ania  dagiti makunkuna a talento ken kultura a maaramat iti panagpalama? Kas koma iti  agpalama a nalaing iti musika, agtokar lattan iti maysa a lugar ket agdisson ti sensilio iti nakataya a lata, karton wenno kallugongna . Adda met dagiti agilako iti kulturada, kas iti kannawidan a sala, kansion, ken dadduma pay a katutubo nga aw-awid.

Saan a   nasayaat wenno di koma rumbeng a maaramid wenno mapasamak daytoy ta  kaipapananna ti panangibaba iti identidad ti puli. Maikkatan no kua ti panagraem dagiti tattao kadagiti saluad ti puli iti panangaramat kadagitoy a wagas tapno makaawis iti mangted iti limos.

      (Adda tuloyna)