OLYMPIC GAMES

Salaysay ni Eden A. Alviar

 

NANGRUGIĀ  ti pasalip sadiay Olympia, Elis, Greece idi panawen ni Ari Iphitos idi 776 a tawen sakbay ti pannakatay ni Cristo. Dagiti ay-ayam ket naangay iti kakaykaywan a tanap nga ayan dagiti naipatakder nga estatua ken templo a naidaton ken ni Zeus, ti kangatuan kadagiti didiosen.

Dagiti mangabak iti paay-ayam ket mabalangatanda iti bulong ti kayo nga olibo a pinaimula ti Ari iti abay ti templo ni Zeus. Ti paay-ayam ket nangrugi iti salip ti tinnarayan. Simmarunon ti pentathlon a buklen ti tinnarayan (running), gabbo (wrestling), linnagtuan (leaping), kinnaadayoan ti bakal (discus throw), ken javelin hurling. Idi kuan, in-inuten a naadaptar ti boxing, chariot race, ken dadduma pay a paay-ayam.

Adda met dagiti Greek mythology maipanggep kada Hercules a nalaing iti gabbo ken nangpundar iti Olympia, ken Prinsipe Pelops a nagkampeon iti lumba ti chariot. Napateg dagiti pasalip ti paay-ayam kadagiti Griego ta aramidenda amin a kabaelanda tapno mangabakda gapu iti dayaw ta balangat a bulong ti kayo nga olibo laeng ti gunggonada. Dakkel met ti pakainaigan dagiti pasalip iti paay-ayam iti naespirituan a biag dagiti Griego ta naaramid dayta iti ayan dagiti estatua ken templo ni Zeus. No panawen idi ti paay-ayam ket maiwaragawag iti intero a pagilian dagiti Griego ket maisardeng dagiti panagaapa ken panagraranget dagiti agkokontra. Maipasardeng met ti pannakaipaay ti dusa a patay kadagiti nasentensiaan a nagbasol.Ā Ā Ā  Ti kalendario dagiti Griego ket maibasar iti Olympiad, uppat a tawen a nagbaetan dagiti paay-ayam.

Idi un-unana dagiti paay-ayam iti Olympia ti namagkakammayet kadagiti Griego tapno maaddaanda ti nailian a panagkaykaysa iti laksid a nalikmutda kadagiti sabali a nasion kas ti Syria, Egipto ken pagilian iti Asia. Nabangon dagiti pasilidad para kadagiti atleta ket naisayangkat dagiti nagduduma a pasalip kadagiti ili tapno makisalisaldanto iti kangrunaan a paay-ayam. Idi maikadua a siglo kalpasan ti ipapatay ni Cristo, nabigbig ti pannakipagili iti Roma kadagiti agindeg iti nasakupan ti Roman Empire. Manipud idin, immadun dagiti nakisalip iti Olympic Games dagiti agindeg iti ruar ti Greece ket nagbalinen nga international ti pasalip.

Ti Olympic Games ket naangay iti kada uppat a tawen manipud 776 sakbay ti Pannakayanak ni Cristo agingga iti 394 kalpasan ti Pannakatay ni Cristo idi pinaisardeng ni Christian Byzantine Emperor Theodosius I. Nagpaut ti kadaanan ngaĀ  Olympic Games iti 1,170 a tawen.

Ti gannuat a pannakaisubli ti Olympic Games ket nangrugi sadiay France babaen ken ni Baron Pierre de Coubertin idi naudi a paset ti maika-19 a Siglo. Insubli ti Greece government ti Olympic Games idi Marso 24, 1896Ā  sadiay Athens. Iti dayta a pasalip ket nagkampeon ti team ti United States iti track and field. Nakisalip dagiti sangapulo a miembro ti team sadiay Athens ket nangabakda iti siam kadagiti 12 a paay-ayam. Ti umuna a salip iti lumba ket nangabak ti Amerikano a ni James Connolly.

Kadagiti amin a moderno nga Olympic Games, nangibaon dagiti pagilian kadagiti kalaingan ken kaanduran nga amateur nga atletada tapno makisalip iti daytoy kangrunaan a paay-ayam iti sangalubongan tapno maitandudo ti kinasalun-at ti panunot ken bagi, ken panagsisinninged dagiti nasion.

Nagtultuloy dagiti Olympic Games iti kada uppat a tawen. In-inut ti pannakaadaptar dagiti nagduduma a Summer Games ken Winter Games. Naisardeng ti OIympic Games kabayatan ti Umuna ken Maikadua a Gubat iti Lubong (1916, 1940 ken 1944). Naisubli daytoy idi 1948.

Idi 1912, ni Jim Thorpe, maysa nga Amerikano ket nagbalin a kakaisuna a nangabak iti decathlon ken pentathlon. Dagiti opisial ket kinanselada ti record-na ken pinaisublida dagiti medaliana idi natakuatanda nga isuna ket nagay-ayamen iti professional baseball. Naisubli dagiti medaliana posthumously idi 1982.

Iti track and field, ni Jesse Owens, maysa a nangisit nga Amerikano ket nangabak iti uppat a balitok a medalia pakairamanan ti team medal idi 1936. Ti immuna a babai a nangabak iti tallo a balitok a medalia ket ni Fanny Blankers-Koen ti Netherlands. Dagiti immuna nga atleta a namindua a nangabak iti decathlon ket da Bob Mathias ti United States idi 1948 ken 1952, ken Daley Thompson ti Great Britain idi 1980 ken 1984. Ti umuna nga atleta a nakagun-od ti perfect 10.0 nga score iti Olympic gymnastics ket ni Nadia Comaneci ti Romania, a nakagun-od iti pito a perfect scores ken tallo a balitok a medalia idi 1976.

Iti 1964 Olympic Games, ti Soviet Union babaen ti skater a ni Lidya Skoblikova ti umuna nga atleta a nangabak iti uppat a balitok a medalia. Inulit met dayta idi 1968 Olympic Games ti Czech gymnast a ni Vera Caslavska. Idi 1972, ti United States swimmer a ni Mark Spitz ket nangaramid iti record iti panangabakna iti pito a balitok a medalia iti maysa nga Olympics. Dagiti swimmer a da John Naber ti US ken Kornelia Ender ti East Germany ket agpadada a nangabak iti uppat a balitok a medalia idi 1976.

Ti 1972 Summer Games sadiay Munich, West Germany ket nagbalin a trahediaĀ  ta dagiti terorista a Palestinian ket pinapatayda dagiti 11 a kameng ti team ti Israel. Kas protesta kontra New Zealand rugby team a nagay-ayam sadiay South Africa nga iturayan dagiti puraw wenno apartheid, dagiti 20Ā  a nasion iti Africa ket binoykotda ti 1976 Olympic Games sadiay Montreal, Canada.

Kas panangprotesta iti panangsakup ti Soviet Union iti Afghanistan idi 1979, nasurok a 60 a pagilian nga indauloan ti United States, ti nagbabawi a nakipaset iti 1980 Olympic Games sadiay Moscow, USSR. Bimmales met ti USSR ket saan met a nakipaset iti 1984 Olympic Games sadiay Los Angeles, USA.

Napasamak met dagiti eskandalo kabayatan ti 1988 Summer Games sadiay Seoul, South Korea. Sangapulo nga atleta ti na-disqualified kalpasan ti pannakaduktalda a nagusar iti steroid. Gapu iti pammabasol ti saan a patas ken kinakurang ti kabaelan dagiti referee iti boxing events ket gapu ti pannakasuspender dagiti lima a Koreano a boksingero ken referee ken judge. Naidumduma met ti 1992 Olympic Games ta awanen dagiti team ti Soviet Union ta nawaran ti nagkaykaysa a pagilian idi Disiembre 1991.

Agingga iti 2010, tallo laengen a pagilian dagiti saan a nangibaon kadagiti atletada iti Olympic Games ā€“ Brunei, Saudi Arabia ken Qatar. Agpapada dagitoy a pagilian ti Pammati nga Islam a mangipawil ti nakaipakadawyanda a kultura ken tradision a mapawilan dagiti babbai kadagiti nagduduma nga aktibidad dagiti lallaki. Inlungalong ti International Olympic Committee ti panangibaon dagitoy a pagilian kadagiti atleta a babbai iti 2012 Olympics.

Idi 2012 Olympic Games sadiay London, iti umuna a gundaway, dagiti amin a pagilian a nakisalip ket addan babbai nga atletada. Iti 2016 Olympic sadiay Rio de Janeiro Brazil, nagtultuloy ti kaaddan dagiti babbai nga atleta iti amin a pagilian a mangipaneknek nga iti benneg ti sports ket awan ti maidumduma a seksualidad.#