Salaysay: Padas iti panagmula iti tabako a birhinia | Tawid News Magazine - Weekly Ilocos News 📰

Padas iti panagmula iti tabako a birhinia

PANAGTATABAKO MANEN

PANAGMULA iti tabako a birhinia ti nariingak a maysa a kangrunaan a mula iti talon ti pamiliami.

Ubingak pay idi aggibus ti Dekada 60, ngem addan lagipko a no panawen ti panagapit iti tabako ket daytoy a produkto ti kaludlodonmi a nakapenpen iti mismo nga uneg ti balaymi ken kaapiringna a bodega ken kadagiti dua a sarusar ken kamalig.

Innem a dadakkel a pugon dagiti napuotak nga ar-aronan dagiti kaduami iti talon no panawenen ti panagtatabako. Inektaria a talon dagiti mulmulaan daydi tatangmi kaduana dagiti katulonganmi a kaaduanna ket taga-Dingras, Ilocos Norte. Binagon a kayo a pagpugon dagiti maideldeliber iti paraanganmi manipud pay kadagiti kabambantayan nga ili ti Ilocos Norte.

Idi nasapa a paset ti Dekada 70 nga addaakon iti elementaria, in-inut a nasaksiak ken napadasak ti rigat ti panagpataud ti tabako a birhinia – manipud iti panagbunobon iti bin-i, panagisalug (transplanting) kadagiti babassit a bonobon tapno maparasay, panagmula, panagpadanum, panangparmek kadagiti igges, panaggatud, panagtudok kadagiti bulong, panagwakal kadagiti tinudok a bulong, panagiyuli kadagiti nawakalan a tinudok kadagiti lima a ligason iti pugon, panagaron iti pugon iti lima nga aldaw, panagakas iti naluto a tabako, panagpalumna iti kalnaw, panag-classify kadagiti naluto a bulong, ken panagbalkot (bail), ken pannakailako iti trading center.

Segun iti daydi pimmusayen nga amami a ni Daniel Alviar Sr., maysa ti pamiliami kadagiti nagkauna ken kangrunaan nga agmulmula iti tabako a birhinia iti ilimi manipud pay idi sumrek ti Dekada 50 idi panawen ni Presidente Elpidio Quirino.

Segun iti daydi tatangmi, ni Quirino ti nangiyusuat ti panagmula iti tabako a birhinia iti Kailokuan nangruna iti Ilocos Sur a pangtulong kadagiti Ilokano a mannalon.

Sinalaysay daydi tatangmi nga idi sakbay ken kalpasan ti Maikadua a Gubat iti Lubong a sinakup dagiti Hapon ti Pilipinas, ket nakarigrigat ti biag iti Kailokuan nangruna dagiti mannalon ta pagay, mais, unas, mani, native a tabako ken magey laeng dagiti kaaduan a maimulmula kadagiti kataltalonan iti Kailokuan.

Idi nagakem a Presidente ni Quirino idi 1948 ken adda programa ti gobierno a Post War Restoration ti United States of America a pangtulong kadagiti nadidigra iti gubat, nangibaon ti Presidente iti delegasion sadiay US a mangadal ken mangkiddaw kadagiti mayanatup a tulong iti nagduduma nga industria agraman ti agrikultura.

Napanunot ni Quirino a mabalin a padur-asen ti industria ti tabako ta sigud idin a nalatak nga agmulmula dagiti Ilokano iti native a tabako a maar-aramid a pinadis dagiti babbaket ken pagselsel iti suako dagiti lallakay.

Mairaman kadagiti naibaon sadiay US ket ni Ilocos Norte 2nd District Congressman Ferdinand Marcos Sr. nga agdadamo a diputado. Napan ti delegasion sadiay Virginia, USA, ket pinaliiwda ti panagmula iti tabako a birhinia. Kalpasanna, adda dagiti Amerikano a teknisian a naibaon iti Kailokuan a nangadal ken nangamiris iti daga ken temperatura ti panawen. Idi natakuatan a mayanatup ti daga ken kasasaad ti panawen, naisayangkat ti pilot farming a nangpadasan ti produkto a tabako a birhinia a nangbunga iti nangato ti kalidadna a produkto.

Bassit laeng dagiti immuna a mannalon a nagmula iti tabako a birhinia, isu a nangipaay ti gobierno iti insentibo babaen ti subsidy tapno maipangato ti presio iti kada kilo. Nangted ti gobierno iti pondo a pangnayon iti presio a gatangen dagiti trading centers ken Farmers’ Cooperative Market.

Narigat pay laeng idi panagtalon ta limitado laeng ti mechanized farming. Nuang ken baka pay laeng ti kaaduan a panagarado ken panagpak-ol. No agsibogda kadagiti mulada idi masakdo pay laeng iti bubon ken maassiw a maipadanum. Awan pay ti chainsaw a pagputed ken pagpessatda kadagiti pagaronda a kayo iti pugon.

In-inut ti panagdur-as ti panagmula ti tabako a birhinia ta adu dagiti mannalon dagiti naguyugoy gapu iti nasayaat a presio gapu iti dakkel a subsidy ti gobierno. Immadu met dagiti komersiante pakairamanan dagiti pamilia dagiti nabileg a politiko a nagtagikua kadagiti dadakkel a trading centers.

Idi kadamsak dagiti Sakasaka a pasurot dagiti naturay a politiko iti Ilocos Sur, nagbalin a kontrobersia ti monopolia iti paglakuan kadagiti tabako a birhinia kadagiti trading center a kukua ti pamilia dagiti nabileg nga addaan iti turay ket idiktarda ti kayatda a presio. Adda dagiti tobacco blockade wenno checkpoint iti National Highway sadiay Sinait ken Tagudin a nangipawil ti pannakairuar dagiti produkto a tabako iti sabali a lugar.

Idi 1962 a panawen ni Presidente Diosdado Macapagal, bimtak ti kontrobersia maipapan iti negosiante nga Amerikano a Harry Stonehill, US Army Veteran iti Pilipinas idi World War II ken akinkukua kadagiti kadadakkelan a kompania iti tabako iti Pilipinas, ken dadduma pay a negosio ti naidarum iti nagduduma a kaso: economic sabotage, panagkusit iti buis, panagpasuksok kadagiti nangato nga opisial ti gobierno tapno masaluadan dagiti interesna iti negosio.

Naguyod iti eskandalo nga immawat ti pasuksok ni Macapagal, sigud a Presidente Carlos Garcia, Marcos ken dadduma pay a nangato nga opisial. Mapapati a bimmaknang a namimpinsan ni Stonehill manipud iti panagnegosiona kadagiti war surplus idi sinerrekna ti panagkomersio iti tabako a birhinia gapu iti pannakairanud dagiti kompaniana iti dakkel a subsidy iti presio ti tabako a mailaklako pay kadagiti ganggannaet a pagilian. Ngem imbes a nabalud ni Stonehill iti Pilipinas, naideport laeng sadiay US idi 1963.

Nasapaak a nakabigbig iti rigat ti industria ti tabako a birhinia ta uray no nagadu idi dagiti seasonal a trabahadormi idi ubbingkami, ket uraydakami a babassit pay nga agkakabsat ket nairamraman nga agtrabaho no bakasion ken awan ti klasemi.

Mabalin a makasuanen iti Child Labor dagiti nagannak ita a panawen, ngem idi ubbing kami pay, no panawen ti panagtatabako, tumulong kami kadagiti trabaho a kabaelanmi kas ti mano-mano a panagikkat iti igges kadagiti binulong dagiti tabako, panaggatud, panagtutudok iti bulong ti tabako, panagpugon, panagakas kadagiti naluton a tabako iti pugon.

Kasursuronko la unay idi dagiti parbangon a kaimas ti pannaturog ket riingennakami daydi tatangmi a tumulong iti panagakas iti tabako ta nalag-an metten dagiti winakal, ken panagpidut kadagiti naregreg a rignas tapno saanda a mapayat ken marumek.

Ngem masupapakan dagiti bannog no makalakon daydi tatangmi iti produktomi iti dakkel a kantidad. Dakkelen ti kantidad nga agarup P100,000 a paglakuan iti kada panagtatabako kadagiti nagkauna a panawen.

Gapu kadagiti rigat dagiti nagannak kadakami iti panagtalon nangruna iti panagmula iti tabako a birhinia a ginubuayan ti kinasalimetmetda, nagatangda kadagiti nayon a sanikua iti ilimi, sadiay Cagayan, ken Metro Manila. Kangrunaanna, naisakadda ti panagadalmi nga agkakabsat.

Masansan nga ibagbaga daydi tatangmi a nasaysayaat nga amang ti presio ti tabako a birhinia kadagiti nagkauna a tawen no maidilig idi Dekada 70 ken 80 ta adu idin dagiti mayat nga agmula ket nabukelen ti ahensia a Philippine Virginia Tobacco Administration. Rimmigaten ti panaglakuan ta addan card dagiti mannalon no mapanda aglako kadagiti trading centers. Naaddaan iti price restriction wenno price ceiling a mangkontrol iti presio segun iti grado wenno klasipikasion ti kalidad ti tabako nga ipaay dagiti grader ken inspector. Saanen a kas iti nagkauna nga uray assorted ket gatangenen latta dagiti cowboy buyers wenno middlemen ken ahente a mailako kadagiti trading centers.

Adda daydi tawen a nagpintas ti apitmi a tabako, ngem gapu iti kellaat a panagsuek ti presio nga idiktar dagiti komersiante tunggal malpas ti Semana Santa. Adda daydiay ‘Stop-buying after Holy Week Syndrome ta agtutulag dagiti traders.’ Narigatan a naglako daydi tatangmi iti nasurok a 15 a tinoleda a tabakomi. Gapu ta maysa ti tatangmi a nagkauna a lider iti maysa politiko iti probinsia a ti negosioda ket tabako, napanda nagpatulong ken dagiti kakaduana a saan pay a nakalako iti tabakoda.

Naikuyogak iti ipapanda, ket mismo a nakasangoak iti panagpatang daydi tatangko ken ti politiko. Malagipko ti kinuna ti politiko: “Manong, magatang amin dagita tabakom uray nangato a grado, ngem sika laeng a ta nagadukayo met dagiti kakaduam…”

Gapu ta rigaten daydi tatangko a malakona ti tabakomi, ket saan dagiti kakaduana a napan nagpatulong iti politiko. Binay-annan a nabaak ti tabakomi, ket sa laengen nailako iti sumaruno a tawen iti nababa a presio ken nagbaban ti dagsenna.

No adda dagiti tawen a nalugikami iti panagmulami iti tabako, adu met dagiti tiempo a dakkel dagiti nalakuanmi nga inaramat dagiti nagannak kadakami nga inggatang kadagiti sanikua ken nayon ti panagbasami a naun-una nga agkakabsat.

Nagsardeng nga agmula iti tabako a birhinia ti pamiliami idi 1983 kalpasan a natay daydi tatangmi ken madama kamin nga agbasbasa a naun-una nga agkakabsat iti kolehio sadiay Manila. ●