sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

Pagbasuraanda laeng ti pagilian?

IMMASIDEG ti maysa kadagiti ubbingko iti naminsan. Impulongna ti panagiyabog kano dagiti tagasabali a seksion ti basurada iti area-mi. Makapungtot unay ta saanda kano nga impangpangag idi ibagana nga akupenda ti inyabogda a basura.

Maawatak ti panagpungtotna. Kakaasida a mangmanmantinir iti kinadalus ken kinaurnos ti area a naikumit kadakuada nga agkakaadalan. Sa adda dita dagiti mangiranta payen a mangrugit laeng?

Kasta met ti nariknatayo nga umili idi rimmuar ti isyu iti basura a nagtaud pay iti sabali a pagilian. Adtoy nga agparparikuttayo iti no kasano a maidalimanek a naimbag ti basuratayo. Wenno no kasano a makerrasan ken di makaapekto daytoy iti salun-attayo. Ngem addada ketdin pagilian a nangiserrek iti basurada iti pagiliantayo!

Aniatayo, pagbasuraan?

Ti basura a nagtaud iti Canada, nagbalin nga eye-opener iti tunggal umili. Nagpadlaw dagiti nadumaduma nga organisasion kangrunaan dagiti mangtagtagiben iti nakaparsuaan. Impariknada ti saanda a panangkanunong kadaytoy a pannakaiserrek dagiti basura.

A nangriknaan met dagiti lider.

Naibilin a dagus ti pannakaisubli ti basura iti Canada. Ngem awan ti napasamak. Kaskasdi a nagtalinaed iti pagilian ti nasao a basura.

Naikkan ti konsiderasion ti Canada. Inultimatuman ni Pangulo Duterte. Iti naituding a panawen, masapul a mayawiden daytoy immayna indagumpo a rugit. “Ideklarak ti gubat (iti Canada), no saanda pay laeng a yawid ti basurada,” kasta man ti kunana.

Ita, addan ti 69 a container ti basura iti Subic ket madama nga agdalan iti fumigation, maysa a proseso a mapaasukan dagiti basura tapno saan nga agwaras dagiti organismo a mabalin a mangyeg iti sakit. Kalpasan kano daytoy, maibiahe a dagus dagiti basura. Nakikoordinar payen ti mismo a gobierno ti Canada para iti nadaras a pannakaisubli kadakuada dagiti basura.

Imbes nga iti pay laeng bulan ti Hunio ti pannakaibiahe dagitoy, kuna ti kaudian a damag kabayatan a masursurat daytoy, kadaytoy Mayo 30 kanon. Ta, ney, innem a tawen gayamen daytoy a basura iti pagilian!

Imbilin metten ni Duterte ti panagsubli dagiti ambassador-tayo idiay Canada a pinagawidna itay Abril gapu iti di panangipangpangag ti nasao a pagilian iti panangala daytoy iti basurana.

Pogi points ti gobierno daytoy. Ipakitana nga adda met bilegna a mangilaban iti kalintegan dagiti umilina.  Saan nga agulimek lattan kadagiti nalawag a panangibaddek ti sabali a pagilian.

Ngem di pay naisubsubli ti nasao a basura, addadta manen dagiti basura ti South Korea. Sinaruno ti Australia. Sa ita, ti Hong Kong!

Pagbabasuraanda lattan ti pagilian, kasta?

Ania pay a pagilian ti sumaruno nga umay agibasura?

Iti kastoy a mapaspasamak, maitudo nga adda abut ti linteg ti pagilian. Signatories ti pagiliantayo iti makunkuna a Basel Convention. Nagtutulagan ditoy dagiti maseknan a pagilian iti Asia ti pannakapabassit wenno liklikan ti panagitambak kadagiti delikado a basura (hazardous waste) kadagiti developing countries.

Maitudo a maysa a rason no apay a napigsa ti pakinakem dagiti pagilian nga agiballeng iti basurada ditoy ti kinabassit ti multa no matiliwanda. Nasurok laeng a limapulo ribu a pisos ti tunggal container van.

Mano a tonelada a basura ti laonen ti kada container?

Ngem kuna ti maysa a dakkel a kompania ti semento iti pagilian a masapulda dagitoy makunkuna a municipal waste nga agtaud iti sabsabali a pagilian. Aramatenda a kas pagsungrod (fuel) iti panagaramidda iti produktoda. Isu kano nga aging-angkatda kadagitoy.

Mayat laeng no kasta. Maliklikan ti pannakausar dagiti dadduma a rekursos ti pagilian a mabalin a pagsungrod.

Ken nasayaat laeng no masigurado a municipal waste laeng dagitoy a kas kadagiti retaretaso a papel, plastik, karton ken saan a makadangran iti salun-at. Wenno saan a dagitay naglaon kadagiti makadangran a kemikal nga agserbi a sabidong iti daga ken kadandanuman ti pagilian.

Ngem ti dakkel a saludsod ditoy, iti kinaadu ti basura iti pagiliantayo, apay a di pay laeng ditoy ti pagangkatan ti nasao a kompania ken dagiti kapadana? Kanigid-kanawan a problema iti basura ti sangsanguen ti pagilian. Anian a nagimbag no dagitoy ti maproseso. Saanen a pakarikutan dagiti umappel a basura kadagiti kanal ken mangdadael kadagiti kadandanuman.

Agkurkurang ti maproseso iti pagilian, kuna ti nasao a kompania.

Nalawag ngarud a dagitoy a basuratayo, saan latta nga umno ti pannakaiwardasda tapno agbalin koma pagimbagan aglalo dagiti awan ti panggedanna.

No kasta koma ngarud, kitaen dagiti lider ti pannakaurnos, pannakaproseso dagitoy nga isu met ti maisuplay kadagiti agkasapulan a kompania. Malaksid a makissayan no di man masolbar ti parikut iti basura, dakkel pay a tulong kadagiti umili.

Segun kadagiti otoridad, talaga gayam nga aging-angkattayo kadagiti basura. Ngem dagitoy ‘tay makunkuna a recyclable waste.

Maiserrek dagitoy a basura iti pagilian ket kayuen dagiti umili dagiti mabalin pay a pagnumaran. Maurnong dagitoy a gatangen dagiti kompania nga agparpartuat kadagiti nadumaduma a partes dagiti aplayans ken gadgets.

Ngem masapul kadi pay nga iti sabali a pagilian ti pagtaudan dagitoy a basura? 

Dagitoy a rason met ti gungundawayan ita dagiti ganggannaet a pagilian tapno maiserrekda dagiti basurada ditoy. A saan met a resaykabol kada makunkuna a municipal waste no di ket dagitay hazardous waste.

Kas koma ti basura a nagtaud iti Hong Kong. Naduktalan nga adda laokna daytoy nga e-waste wenno electronic waste.

Pagaammotayo a dagitoy nga electronic waste, addada wenno naaramidda kadagiti makasabidong a landok ken kemikal. Adda dita ‘tay arsenic, cadmium, lead, ken mercury. Amin dagitoy, napeggad iti salun-at. Makadangran pay kadgiti daga ken kadandanuman.

Iti Kamaynilaan, adda dagiti agbasbasura a pagaayatda ti agpuor kadagiti aplayans ken gadgets tapno laeng maalada ti ramen daytoy a bronse. Saanda nga ikankano dagiti maang-angotda a makasabidong a kemikal a kas kadagiti naagapad a naaramat iti pannakaaramid ti banag a pupuoranda.

Umab-abot ngamin ti P240 ti kada kilo dagiti makunkuna a second hand a bronse. Dakkel a banag para kadagiti marigrigat a pamilia.

Ngem apay ngamin kasta la unayen ti panagbirok dagiti ganggannaet a pagilian iti pagipananda kadagiti basurada?

Agkurkurangda iti espasio? Saanda a kayat a madadael ti lugarda iti basura laeng? Wenno ammoda nga ikalukag ti salun-atda?

Ania man kadagita ti rason, idi pay gayam ket addan importasion ti basura. Nagsasaganad la kadagitoy gapu iti panangserra ti pagilian a China iti ridawna kadagiti mayat nga agiballeng kadagiti basurada sadiay.

Gumangganar idi ti nasao a pagilian iti panagiserrek dagiti nadumaduma a pagilian iti basurada kadakuada. Ngem gapu ta rinekpannan ti ruangan, awan ti sabali a maaramidan dagiti nadumaduma a pagilian no di agsapul iti sabali a pagilian a pangitambakanda wenno mayat nga umawat iti basurada.

Ket gapu iti kinalukay ngata ti pagiliantayo, ditoyen ti napilida. Ta kas nakuna met laeng dagiti otoridad, dagiti makunkuna a developing countries, pakairamanan ti pagiliantayo, ti singkaduan a pagidagumpuan ti basura dagiti narang-ay a pagilian.

Sapay koma ngarud ta agtultuloy ti panagbantay dagiti otoridadtayo iti pannakaiserrek dagitoy nadumaduma a basura iti pagilian. aglalo kadagiti delikado iti salun-at. Ken isublida a dagus no maduktalan a hazardous waste dagitoy, sagudayen met laeng dayta ti linteg iti pagilian. Ti Bureau of Customs, mabalinna nga imandar a dagus ti pannakaisubli dagiti basura nga awanen ti adu pay a rekrekititos.

No pudno man met nga agkasapulan dagiti nadumaduma a kompania iti pagsungrod a basura iti panagaramidda kadagiti produktoda, kitaen koma ngarud daytoy ti gobierno kas tulbek iti pannakaipabassit ti basura iti pagilian.

Maipakat a naimbag dagiti linteg maipanggep iti umisu a panagibelleng iti basura. Adu nga ili kadagiti probinsia ti basta lattan maitambak iti makunkuna a landfill dagiti basurada. Awan ti mangkutkot a kas iti Payatas tapno makita pay dagiti mabalin a mapagnumaran. No maproseso dagitoy, total addada gayam kompania a makasapul, saan kadi a dakkel a tulong?

Datayo met nga umili, sursuruentay’ a naimbag ti mamaglalasin kadagiti basuratayo. Tunggal maysa, dakkel ti akemna iti isyu ti basura. Saan koma nga agbalin a bulsek ken tuleng.

Rugian iti bukod a pagtaengan. Di man matungpal dayta maikamkampania a zero waste, uray man laeng koma maikabassit ti basuratayo. Ken saan nga agbalin a kas kadagiti ubbing a no makakitatayo iti gundaway, kumporme met lattan ti pagiballengantayo kadagiti basuratayo.