Panagbalbaliw ken Dagiti Pantok iti Tanap

Kolum ni Jobert M. Pacnis 

  (Maudi iti dua a paset)

 

INTAYO man kitaen met daytoy panagbalbaliw ti klima. Mayo 2009 idi iwaragawag ti maysa nga internasional nga ahensia a mangad-adal iti klima ti maipanggep ti ibabara ti lubong iti innem a digri (6 degrees).

Daytoy innem a digri ti nagbalin a topiko ti daniwtayo a naipablaak iti maysa a magasin. Kuna ti daniw: ania daytoy pagteng iti compostela valley/ a nangitabon kadagiti sibibiag  nga arapaap/ ken nanggabur adu a masakbayan?/

No malagip, kalpasan a naiwaragawag ti ibabara ti lubong, napasamak ti maysa a didigra ‚Äėdiay Compostela Valley. Naggidday dagiti bantay gapu iti napigsa a tudo. Adu ti naitanem a sibibiag.

Sabali laeng daytoy didigra iti napalabas a tawen a bunga ti bagyo a Pablo.

saan kadi a sabali pay a pakdaar

daytoy ti ima ti nakaparsuaan

a  tunggal panagleppias adda panagkerras?

a tunggal pannakapenned adda pannakaiburuang?

adda dita ti pasimudaag: innem a digri

nga ibabara, baliwanna a naminpinsan rupa

ti lubong: agammangaw ti aglawlaw,

di maawatan garaw dagiti bulong

ken turong dagiti tumatayab

saanen a kas idi punganay a no agbangabanga

dagiti tuwato iti nababa,

yegna ti tudo a pakauna ti ngannganin  pannakabukual

ti daga; pannakaitukit dagiti induldulin a bin-i.

ammom ti baribari daytoy a sakit

laeng nakakidem dagita mata, awan dita puso

ken isip ti ayat da Anchises ken Venus;

nakaligtad ti agdan

iti ridaw dayta pagtaengam: aginkukunaka

a dimo ammo wasiwas dayta innem a digri.

sapaem itan ti bumangon

urnosem ‚Äėta bagim, ibukiradmo dagita matam

ket makitam ti ladawan iti likudan ti pagteng idiay davao…

 

Tunggal uged ti ibabara ti lubong, ipasimudaagna ti ingangato ti lebel dagiti bagi ti danum. Daytoy a panagpangato, bunga ti pannakalunag dagiti yelo iti North Pole.

Wen, napardas ti pannakalunag dagitoy a yelo gapu iti panagbara ti lubong a bunga ti di panangipateg iti nakaparsuaan. Nupay kasano ti kinanumotayo, makissayantayo met daytoy a panagbara babaen kadagiti babassit nga aramidtayo‚ÄĒ a kadawayan nga ipagaruptayo nga awan kaes-eskanna.

Ania koma dagitoy nga aramid?

Ti simple a panangiddep iti di maar-aramat a de-koriente nga aplayans ken dagiti silaw, dakkel ti maitulongna tapno di kumaro ti panagbara ti lubong. Kasta met ti di panagpuor kadagiti plastik. Napateg la unay ti panamaglalasin kadagiti agrupsa ken di agrupsa a basura. Ken ti panagmulamula iti aglawlaw.

Ditoy Tanap, adu ti ili ti masarakan iti igid ti baybay. Nakadidillaw ti yaasidegen ti baybay kadagiti kabalbalayan. Pangarigan dagiti ili ti Claveria, Sanchez Mira, Pamplona, Abulug, Ballesteros ken Aparri, Gonzaga, Buguey, Sta. Praxedes ken Sta. Ana. Makaw-id ditoy dagiti barangay ti Bulala (Norte ken Sur) ken Linao iti Aparri.  Dagidi kabalbalayan iti amianan ti dalan, awandan. Kinnanen ti baybay agraman daydi kamposanto. Rimmuaren dagiti agindeg iti haywey.

Kasano laengen ti masanguanan aglalo no agtultuloy latta dagiti panagminas (iti magnetite, kangrunaan a ramen dagiti landok) kadagiti aplaya? Di masasaan a marunot ti pundasion dagiti darat. No kasta, addanto panawen nga aggidday dagitoy. Marsuodto metten dagiti nabatbati pay a pantok a saripda dagiti pumurok.

Pantok. Wen, maipateg koma dagitoy ta dakkel a katulongan tapno di a dirediretso ti danum-baybay a sumrek iti purok. Ngem mapalpaliiw, in-inuten a makurikor dagitoy. Kasano, adda dita ti panagngato ti lebel ti danum, panagminas (kadagiti dadduma nga ili), ken pannakaibus dagiti kaykayona.

Idi ubingak, adu ti pandan, bayyabas, barakbak ken bayuyo kadagiti pantok. Dagiti ramutda ti mangtengtengngel kadagiti pantok tapno di agreggaay. Mabmabsogkami idi a mangan kadagiti bunga dagiti kayo.

Ngem nakaladladingit ita ti mapaspasamak. Agtultuloy ti pannakalabos dagiti pantok. Umasideg met nga umasideg ti baybay. Umad-adu dagiti resort a maipatpatakder a pakapatpatadan dagiti pantok.

Daytoy a masaksaksiantayo ti nakainawan ti maysa a daniw:

Umas-asidegen Ti Baybay

 

kayatko a panunoten a kailiw laeng ti baybay

ti umagep iti sakaanan dagiti pagtaengan;

a kayatna met a masirayan ti maipalpalapayag

a nadur-as ken napintas a panagbiag.

 

ta adtoy ita a permi ti panagkibkibna

iti nayalad a pantok kenkuana‚ÄĒ

sang-atenna pay no kasta nga ulawen ti allawig;

di agpabatubat a kasla agmaya a toro.

 

ngem ditoy barukong bumangon ti aligagaw

iti pannakayallo-allon kinapudno nga agtatapaw

saanen, wen, saanen a kas idi ti kayaw

ti daeg ti kananaig a nalinak a baybay.

 

ti ungorna kurikorennan dagiti lapayag

saanen a samiweng iti agmalem-agpatnag

idakdaknirna dagiti maris-daga a labutab,

plastik, runo, uray payen dagiti nabiag.

 

pudno la unay nga aglabatiba ti nakaparsuaan

adda bukodna a wagas nga agpaimbag‚ÄĒ

kasla bantay dagiti agbangon a dalluyon

nga umay kumalbit, sumarungkar, umapros.

 

wen, umas-asidegen ti baybay…

Sapay la koma ta sakbay a nagabay ti amin, agtitipkel ti tunggal maysa (politiko ken umili). Mayusuat koma dagiti addang a mangsaluad kadagiti nabatbati pay a pantok iti Tanap.  Maminpinsan koma metten a maisardeng dagitoy a pannakaminas dagiti aplaya.

Ditayo koman urayen ti nakaparsuaan nga iburuangna ti nakarkaro pay a pungtotna tapno laeng maagasanna ti bagbagina. Tumulongtayo iti panagimbagna.#