Panagdappat ti 17 a pamilia sadiay Mindanao

Kolum: Mannurot

Ni Danny Antalan

(Maikadua a paset)

 

Iti biangda a kasangsangpet, sangapulo nga ektaria ti nadalusanda.  Ngem daksanggasat ta saanda pay a kukua daytoy a dinalusanda. Masapul nga anamongan dagiti akinsakup a datu ti pannakaited kadakuada ti dinalusanda a daga.   Masapul pay nga aplikaranda iti Bureau of Lands.

Daksanggasat, ta iti daydi a gundaway, saan nga immanamong ni Datu Kusaen. Kuna ti Datu a masapul a bayadanda ti daga nga alaenda.Ngem kadaydi a tiempo, sadino koma ti pangalaanda ti kuarta a pagbayadda iti dayta a daga?

Ngem saanda a napukawan iti namnama.Pinapingetda ketdi ti pakinakemda.Inanusanda ti narigat a panagbiag iti lugar a nagkamanganda.Addadan iti dayta a lugar, apay ketdin a pumanawda?Adda dagiti gundaway a makipinnapilitda iti karbengan iti dinalusanda a daga.

Malagip ni Tata Badong ti kuna ti maysa a Muslim:  “Dikayo agkumpiansa, uray pakanendakami iti lukong ti dakulapyo, no agpakarokami, putdenmi ti tengngedyo.”

No dadduma, iti panangitakderda iti kalinteganda, di maliklikan ti nakaam-ames a pasamak. Agar-ariggen pay la ni Tata Badong no malagipna ti innem nga Ilokano a pinatay ti maysa a tribu gapu iti riri iti daga.

Ngem iti baet dagita, immadu dagiti padada nga Ilokano a napan nakigasanggasat iti Mindanao.

Segun ken ni Tata Badong, nagbalin a kaadduan ti bilang dagiti Ilokano nga agindeg kadagiti dadduma a lugar ditoy.  Adda pay dagiti barangay a naipanaganan iti lugar a naggapuanda iti Ilokos kas iti Barangay Aringgay, Balidbid, Sansantol ken Kalaokan.  Wen, ti barangay Bannawag ti maysa kadagiti kadakkelan a barangay ditoy Metalam, North Cotabato.

Saan la dayta, adu kadagiti kadaraan a nagdappat iti dayta a lugar ti naaddaan iti nangato a posision, kas koma iti opisial ti barangay, sangguniang bayan member, bise mayor ken mayor iti ili.  Agsipud ta ad-adu la ngarud ti Ilokano, kangrunaan a pagsasao kadagiti nagdappatanda a lugar ti Iloko.

Agsipud ta saanda metten a minoridad iti dayta a lugar, intugotda ngarud ken biniag ti kannawidan ken kultura ni Ilokano, uray pay addada iti abagatan.

No adda dagiti pasken kas iti parambak wenno piesta,  ditoy ti pangipakatan dagiti Ilokano iti laingda iti panagdaniw, bukanegan, kantaan, sala ken siempre, panagluto kadagiti agkakaimas a kankanen ken taraon a ni Ilokano laeng ti makaaramid.

Iti biang ni Tata Badong, ti abilidadna iti digdig-ay, panagdaniw ken panagkanta ti kanayonna nga aramiden iti paskenda nga Ilokano.

Ngem ni Ilokano, uray ania ti nagbalin a gasat wenno nagtungpalanna iti nagdappatanna a lugar, dina latta malipatan ti nakaikalian ti karkarmana.  Agsubli latta iti lugar nga immuna a nangipaay kenkuana iti lawag ken sirmata. Idi Pebrero 2000, kalpasan ti agarup 50 a tawen, nagsubli ditoy Ilocos Sur ni Tata Badong.  Dina matallikudan ti lugar nga immuna a nakakitaanna iti lawag.  Iti lugar a nagubingan ken dimmakkelanna.  Manipud iti dayta a tawen, pagsinsinnublatenna ti pagindeganna.Ditoy Ilocos Sur no dadduma, idiay North Cotabato ti sumaruno.

Ta kasta ngarud ni Ilokano, adda pakasaritaanna iti diaspora.  Maysa nga abenturero ket paset iti pakasaritaanna ti panagdappatna iti nadumaduma a lugar.  Di ketdin, Ilokano dagiti sangapulo ket lima nga immuna a Sakada ken immuna nga OFW.

Sakada ti naibirngas kadagiti Ilokano a nagturong idi iti Hawaii tapno manggedda iti plantasion ti unas. Dagitoy ti maibilang nga immuna nga overseas Filipino workers a nagbalin a rangtay dagiti simmarsaruno a kaputotan iti ipapanda iti ballasiw-taaw tapno agbirok iti “narabraber a karuotan” a nangipaay kadagiti pamiliada iti naranraniag a masakbayan.#