Panagsina ti Simbaan ken Estado

Sinurat ni Jeff Septembrina

IDI kanikamanon a siglo ti napalabas, napasamak ti panagassawa ti simbaan ken gobierno nangruna kadagiti turay-monarkia, arckduke, count, czar, dinastia, pagarian ngem medio napasamak ti pannakapaltuad ti republikano ken demokratiko a klase ti gobierno.

Adda idi panawen a ti Obispo, Nobles ken dadduma pay a nagan ti turayen ti Simbaan ket nasublatda ti rienda ti sibil a turay gapu ta awan met ti mabalin/kualipikado a sibilian a mangitakder iti kagimongan kadayta a nasion. Gapu ta kaaduan a diktatorial ti wagas ti panagidaulo ket napasamak dagiti “kinnayat” a wagas ti panagdesision a nangibunga met iti naruay a risiris ken irteng ti situasion a bimtakan ti gerra-sibil ken rebolusion iti dayta a pagilian.

Dagiti simmaganad a panagbalbaliw ket paltuad met laeng iti nagkaadu a timmaud a pilosopo, orador ken repormista a naparaburan ti sirib iti linteg ket in-inut a naimpluensiaanda ti kaaduan a gobierno a nagkair ket naparnuay ti maikanatad a sistema ti panagituray iti dayta a pagilian.

Iti panagpelles ti maysa a pagilian iti maysa a kita wenno baro a sistema ti gobierno, sumursurot latta met ti akem ti simbaan a mangkitkita iti kasasaad ti kaaduan. Ti gobierno ket limitado ti akemna a mangdominar iti indibidual ta agpannuray laeng iti mabukel ken maipatungpal a linlinteg, ngem nawaywaya ti simbaan nga agipaulog iti kayatna a pagalagadan ta naikeddengen a saan a mitmitiran ti estado ti pagluglugaranna nangruna iti bukodda a doktrina iti kagimongan.

Nupay kasta, kuna ti maysa nga agpalpaliiw a saan a maliklikan ti pannakimitir ti simbaan iti “affairs” ti panagituray ti tattao maigapu ta agpadpada ti gobierno ken ti simbaan a mangtartarawidwid iti moral ken kasasaad ti tunggal indibidual.

Ngem no dadduma, malabsan met ti simbaan ti pannakimitirna nangruna kadagiti nainsibilianan a pakaseknan. Agsipud ta di maisina a paset ti kinatao ti maysa nga indibidual ti pammati ken diosna ket pagnamingan koma ti agsumbangir a partido ti limitasion ti tunggal maysa tapno saan nga agbasakbasak ti tunggal maysa iti saanda a masakupan a banag, singasing ti maysa nga intelektual.

Maysa nga ehemplo ti reproductive health bill a kontrobersial a gakat iti Senado. Iti rumigrigat a kasasaad ti panagbiag ket imbatad ti maysa nga agpalpaliiw a mas liamado ti estado ta populasion ken kasapulan ita ti agdadata a pari-kut ti sangkataw-an. Lumublobo ti populasion ket kasapulan a maleplepan koma daytoy a problema kas koma iti one-child policy kas iti impakat ti maysa a nadur-as a nasion.

Iti pakasaritaan ti panagmaymaysa ti Simbaan ken Estado ket nabukel dayta a relasion iti panagtitibnok ti sirib dagiti nalatak a pilosopo, orador, repormador ti relihion ta naadaptar dagiti sirib ken prinsipioda kabayatan a main-inaw ken mayag-agpang ti sibilisado a gimong ti tao iti kontinental a parang nangruna iti Europa, Africa, North America, South Amerika ket kaudian a natubay iti Asia. Dua ti kangrunaan a relihion ti nagsupanget kadagita a tiempo (16th century) ket medio napagballigian da Martin Luther King ken John Calvin a pinapati ti kaaduan tapno makaipatakderda met iti bukodda a pakasaritaan ken pakabigbigan.

Iti pannakatnag ti Imperio ti Roma idi 476 A.D. gapu iti panagsakup dagiti naawagan ti “barbarians” a pettat a limtuad a puli ket natikaw ti sangkataw-an gapu iti di napakpakadaan a napasamak. Nupay kasta, imparang da Pope Gregory the Great (590-604 A.D.) ken ni Pope Innocent III (1198-1216) iti panangkibinda iti rienda ken urnos ti sangkataw-an a kamang ken sanggir dagiti lideres nga emperador, ari, nobles a nagtungpal kadakuada tapno masurotanda ti mangiturong iti iggemda a turay ti nasion.

Kanaig daytoy, pannarita dagiti nataengan a nabiag a manipestasion ti panagassideg ti nagdissuan ti simbaan ken munisipio iti agdama ken iti pakasaritaan ti napaut a panangsakup ti pagilian nga Espania ti Pilipinas, kabilgan ti kleriko a sektor ti nangimpluensia iti sibil a turay kadagidi a panawen a nakaigapuan ti timmaudan dagiti napeklan a kritiko iti pannakaipagna ti gobierno-sibil.

Iti panagbannawag ti sibilisasion, timmaud met dagiti nadumaduma a pammati a kas iti Kristianismo, Islam, Protestantismo, Hinduismo, Budismo a pinessaan dagitoy ti nagdududuma nga itataud ti puli, kultura, risiris, gubgubat, kongkistador, panangpalawa iti masakupan a pagturayan. Kadakkelan a gannuat ken dangadang a napasamak ket ti masasao a “crusades” a nangalay-ayan dagiti Kristiano iti napardas a panangsakup ti Islam “Jihadists” iti paset ti Middleast.#