Panguartaan ti Kababuyan nga Aasaren

 Salaysay ni Christine Marie R. Versoza

 

Panguartaan met dagiti netib a baboy, dagiti gagangay a nangisit wenno batekan ti marisda, dakkel ti luy-ongda (buksit) ken atitiddog ti ngiwngiwda dagiti dadduma. Isuda dagiti kababuyan a makunkuna. Kaykayat dagiti naessem nga agasar wenno agletson a gatangen dagiti baboy a saan a napakpakan kadagiti commercial feeds, lalo dagiti agdagsen iti 15-30 a kilos laeng wenno ad-adda a maawagan iti lechon de leche size. Dagiti kababuyan a leletsonen ket gagangay met 5-6 a bulan ti edadda; eswes, mamindua iti makatawen a maikur-it ti produksion itoy.

Malaksid kadagiti agas-asar, paborito pay dagiti agar-aramid iti espesial a longganisa, bagnet, soriso wenno eta a gatangen ken/wenno taraknen ti netib ta naramraman a kas iti pannarita dagiti naessem iti organically produced foods; ta saan a mailaksid nga adun ti nagsubli, manartarabay ken mangayat kadagiti ‘nakainsigudan’ a panagpatanor iti taraon, a daytoy ti natinggaw a parasapas ti kagimongan iti agdama. Lalo ket naan-dur iti aniaman a sakit dagiti kababuyan.

Iti Cordillera, dagiti kababuyan ti maparti aglalo no adda kaniaw, minatay ken dadduma pay a panagtitipon;  segun iti nakasaritami a panglakayen, dagiti ‘puraw’ a baboy a kaaduanna ket saan a natutor iti inda panagdakkel (engineered) isu a karkardayo iti raman ti lasagda ngem kadagiti kababuyan.

Sadiay Metro Manila, dagiti netib a baboy ti paborito a gatangen dagiti letsonero ta naim-imas ken nanamnanam dagiti lasagda a kas iti sangkakuna dagiti aggatang kadakuada. Ket rimmegta ti agos ti panaglakoan ken panaggiginnatang itoy ta timmanor met dagiti trakan (truckers) nga agsawsawar iti inda gatangen.

Daytoy ti nasumok a panguartaan dagiti taga probinsia iti Quezon, partikular dagiti ili ti Infanta, Leal, San Narciso, Mulanay ken Tiaong. Adda ti mangidaddaulo iti ekspertismo iti panagtaraken itoy, ti  National Swine & Poultry Research and Development Center ti Quezon Agricultural Experiment Station sadiay Tiaong, Quezon. Masakupan pay iti panagpatanor itoy uray ti probinsia ti Batangas partikular dagiti ili ti Lipa, San Pablo ken Lucena ken iti probinsia ti Laguna.

Sadiay Guagua, Pampanga, daytoy ti tartaraknen ti maysa a beterinario ken addaanen iti saan a bumaba a singkuenta nga ulo iti inna tartaraknen ken adu pay dagiti naengganyo nga agtaraken itoy wenno dagiti breeders a makunkuna. Masarakan dagiti sumagmamano a paglakoan itoy a kas iti Santiago, Isabela; iti Tarlac, sadiay Hacienda Luisita iti Camelot Farm ken dagiti agri-business fair nga agiparparang kadagiti organic foods.

Organically produce, ta saan a napakan iti commercial feeds, saan a naindieksionan iti nadumaduma a klase ti antibiotics ken dadduma pay nga agas; a gagangay ti residue dagitoy nga agas ket sagrapen met laeng ti tao a manggubbuay iti saan a nasayaat a salun-at.

Kaaduanna kadagiti agtartaraken iti adu a bilang ket ibbet iti nalawa wenno nakubong  a kas kadagiti kapadana iti free range farming. Gagangay a mailiklik ken naandur kadagiti sakit dagiti free range (ibbet) ta makaaliwaksayda wenno addada iti naikairuaman a natural habitat. Gagangayen a malak-am dagitoy a taraken ti kontra sakit a kas iti panangpakan kadakuada kadagiti herbal a kas iti oregano para iti diarrhea ken anticoccidial; sili para iti respiratory problem; ti pangikkat iti ariet wenno igges kadagiti agluyluyloy a buksitda dagiti bulong ti ipil, kawkawate (kukuatit, madre cacao) ken gawed, no manginagantayo iti sumagmamano.

Iti Ilocos, mapakan dagiti organically raise a kababoyan  iti binugbog, a kas iti punnuok (puon ti saba) nagalgalip ken nalebbek; dagiti tinadtad a bulbulong ti balangeg, kamote, aba, ngalog, balingasay, kamkamotit ken dadduma pay; pasaray malaokan iti ginalip a bagas ti kamote, aba ken iluto dagitoy iti arasaw, nagkilnogan, naginnawan ken/wenno pasaray laokan iti pegpeg wenno tuyo; para iti fattening met iti panangpakan kadakuada iti lasag ti natangkenan wenno nagangon a bunga ti niog. Gagangay a nakakulong iti ubong dagitoy, nakabaud wenno ibbet lattan ida; gagangay a pagpakanan dagiti ginisla a pilid ti trak wenno dagiti kulluong a naaramid manipud iti dakkel a puon ti kayo wenno iti bato wenno sementado a pagpakanan ta saan ida a maisualit lalo ket naessem la unay nga agsubsob dagiti netib a baboy.

Ngem no dadduma, dagiti ibbet a kababuyan met iti mangipapaay iti buong ti ulo, ta agsubsubsobda met iti pinuon dagiti mulmula a nateng; pagpiestaanda met dagiti bilag a mais, balatong, irik wenno ania la ditan a bilag; ket no dadduma, agwalangwalangda pay kadagiti kalkalsada a pagmisuotan dagiti motorista ta maisturboda no diman madisgrasiada; a kas iti parikut a mapaspasamak sadiay Tabuk, Kalinga a pasaray saan a pagkikinaawatan dagiti umili ken motorista iti kinaadda dagiti ‘ag-sariling sikap’ (stray pigs) a taraken; kadagiti densely populated area a kas iti Baguio, mangipaayda iti pannakaburibor dagiti kaarruba dagiti agtartaraken lalo no saan a madalusan a dagus dagiti agalingasaw a rugitda—aglalo kadagiti awanan iti bukod a septic tank  ta inda met iturong dagiti rugit dagiti baboy kadagiti tributario ti danum a kas iti waig, kanal ken karayan isu a masansan nga agriri dagiti umili iti ili a ruaran dagitoy a bagi ti danum a kas iti La Trinidad, Tuba ken Itogon.

Pudno la unay a panguartaan iti panagtaraken iti kababuyan. Makatulong a nayon ti pamastrekan; kasapulan dagitoy a mangsungbat iti rumikrikut a parikut a kinarigat ti panagbiag. Mailiklik iti narigat a biag dagiti naagawa. @