Patupat ken Sinuman, Pagdidinniskutiran

Salaysay ni Melvin Bandonil

 

Patupat ken sinuman, kunam? Agurayka. Dika unay agdarasudos. Hinay-hinay lang. Amangan no maipigketka iti kilnet ti diket. Saan a nalawag daytoy ta nagduduma iti pakaituronganna wenno bersion wenno ad-adda a makuna a naisab-it iti dialectal differences wenno pagdudumaan iti panangawag uray no maymaysa met laeng ti pulitayo –  Ilokano.

Saan nga agpapada ti patupat. Saan nga agpapada ti sinuman.

Gagangay a pagdidinniskutiran. Adda dua a klase ti patupat. Daydiay nabalisungsong a nagkuntirad iti pannakabalkotna ken ti nabalkot iti pakuadrado wenno immaratiddog.

Idi damok a nasagang daytoy a banag, dandaniak la bimmagsak iti anger management. No idi la agtutubo datao a kabarbaraan ti pispis ken dara, pumanalpak dataon a iti ngiwngiw a dina oras uray man ket no dinnanogan ken gabbo nga agmalmalem.

Kas ti balikas a letse wenno litsi. Nadagsen a sumrek iti lapayag dagiti taga-Ilocos Sur. Ngem saan kadagiti dadduma a probinsia. Daytoy ti rason a nangpanalpaakak iti ngiwngiw ti maysa a kakuykuyogko a mapan agiskuela ta litsi kunana met kaniakon. Gayam, expression ti La Union dayta. (San Fernando, Bauang, Naguilian, Caba kdp..) Ania pay, inaminen a ti biddut, ken impakawan ti nagbasolan. Idi kinunana, “nagsigakan, litse!” nakaisemak lattan a.

Kasta met ti panagisem dagiti taga-Agoo no maibalikas ti ‘yong. “Taga-Agoo, yong!” kunada ket. Agooyong? Expression laeng dayta, saan nga ikkan iti malisia wenno sabali a kaipapanan. Ken maysa, napaliiwko nga ad-adda nga awaganda ti bagtit iti agooyong.

Kastoy ti panangilawlawag ti Britanica Encyclopedia iti dayta a banag: Educational differences between speakers strongly affect the extent of their vocabulary. In addition, practically every profession has its own express-ions, which include the technical terminology and sometimes also the casual words or idioms peculiar to the group.

Adda pakangngegan iti nagduduma a termino ken expression a maiduma iti sabali.

Manipud iti ili ti Bacnotan, La Union agpaamianan, ti patupat ket isu dayta nagkuntirad a nabalisungsong iti pannakabungonna.  Kalpasan ti Bacnotan, agpaabagatan, sabali met ti patupat ditan ta ‘tay kuadrado a nabungon iti nalaga a bulong ti niog wenno nipa. Iti Ilocos, maawagan iti sinambong.

Adda dagiti traditional geographic dialectal differences. Saan koma a laokan iti malisia wenno sabali a kaipapanan tapno maragpat ti pannakailawlawag. Kas iti naminsan, addakami iti trabaho, pagdidinnamagan ti balon a sidaen lalo no dandanin ti pangaldaw. Tagalog ken Pangalatok dagiti kaduami. Napagsaludsodan ti kaprobinsiaan, taga-Salindeg, Vigan, no ania ti balonna. Ngem saan a naguni daytoy, nagkudkod laeng iti teltelna sa agsaringgayad iti kalsada ti isemna. Idi pinilitda, saanna a maibaga ti balonna, ket pinatudonnak pay a mangibaga ta saanna kano a maibaga. Inyarasaasna laengen kaniak.

“Sinal-iten, dayta met la gayam ti balonmo, pukipuki, kunamon a!” Ngem napasarimadengak, nagmalanga ta saanda a naawatan, nagkakatawada ketdi. Isu met la a di maibaga ti padak a taga-Ilocos Sur!  Nasken nga ilawlawag pay a saanda koma nga ikkan iti malisia ken sabali a kaipapanan. Ket ti kaasitgan a panangilawlawag, tortang talong Ilocos style.

Ti balikas nga agbansag, agduma ti kaipapananna. Iti Ilokos daytoy ket agbarsak, barsaken wenno agbato; iti Pangasinan, agkuyog ti kayatna a sawen ti agbansag. Agkuyogda iti papanan, agbansagda a dua; nagbansagda, nagkuyogda.

Kumpitis kunami, ngem iti Ilocos Norte ken iti Pangasinan, awaganda iti samsamping. Idinto a kadakami, ti samsamping ket isu met ti ipil-ipil. Iti Ilocos Norte ken dadduma pay, bayawas ti panangawagda iti bayabas. Ti kamatis, tamatis, manipud kano iti balikas a tomato, a kas iti rason iti kinadinnuskitir iti tungtongan iti net. Ti kamantiris, isu ti damortis.

“Dayta a, susop ken saluyot sa laokan iti kinirog nga udang, nagimasen!” Agtagilako met datao iti nateng ken prutas ngem diak naawatan ti kayat a sawen ti susop. Sul-oy, susop? Dinamagkon a. “Dayta man ig-iggamam!” Sabunganay gayam ti kayatna a sawen.

Ti dukep ket isu ‘tay sabidukong iti Ilocos. Ti pilid ket isu ti dalig. Daludal ti sagibsib. Malabi, karamba. Buridek, kimmot. Ken dadduma pay.

Adu dagiti balikas a maiduma iti sabali a lugar isu kasapulan a nasken laeng ti panangbennat iti kurdon ti sapatos ta dinto isu ti pagaapaan. Nasken a pagdadasigen dagiti termino ken ti kasasao ta dinto ket maiyaw-awan. No kasapulan a sika ti umawat, nasken nga aramiden. Ti mannakaawat, umatiddog ti kurdon ti sapatosna, lumawa pay ti ammona. Ti nagduduma a dialekto ket rangtay iti panagpapagayam.#