Pawikan (Umuna a paset)

AGIRIMRIM-ITKAMI iti umas-asuk a kallingta a mani ita a Sabado ken agalasdies iti bigat. Ti imparanud ni ‘Tang Ignas a pangramananmi kano ta nagpaparot kadagiti mulana ta maganatan ti komersiante iti mani a mangikamakam iti nangato a presio iti merkado isu nasken nga apitendan. Ni manen ‘insin Daryll ken ni Andres dagiti kaduak.

Kasla kataptapuakna a mangukop nga upa nga umarikiyyak ti sumaglalaka nga Android iti rabaw ti papag, naka-outdoor setting ngamin. Minusiigak. Adda umaw-awag kaniak.

“Hello, ‘bagis, Roel, apay nga immawagka?”

Isu ti kagayyemak iti San Juan, a barangay dagiti naanep ken nagaget a mangngalap iti ilimi a San Guillermo. Mangngalap met isuna, operator kadagiti dua a batel ken lima a bilog, ket sadiay Karburo ken iti aglawlawna ti pagkalkalapan dagiti tripulantena. Karburo lattan ti pangawag dagiti mangngalap ti Scarborough Shoal ken dagiti dadduma pay a puro iti West Philippine Sea. Mapalubosan manen nga agkalap dagiti kailian iti lugar, ta limmukay ti ima dagiti Chinese a mangipetpetteng a kukuada dagiti puro segun iti mapa a nangibuksil ti nine dash line. Saanda la ketdi a mapmapan iti asideg dagiti pasdek dagiti Chinese ta agungetda kano ket ipatoda lattan nga adda es-espiaan. Sumurotda lattan iti pagayatanda kaysa maparitanda nga agkalap. No apay ketdi nga awan ti aksion ti gobierno kadagiti arungaing dagiti mangngalap.

“Umayka agpulotan! Simmangpeten dagiti mangngalapko idi parbangon!”

“Sus, tinuno a mulmol, ampapakol, halibut, labahita ken dadduma pay a tinangriban, a!” insanapsap ni ‘insin Daryll maigapu iti nangngegna.   

“Umayak met, a!” Inkarayo ni Andres, “Bareng no adda maiyawid a parrot fish, uray no dua laeng a kasla dakulap!”

Parrot fish–‘tay berde a tinangriban ken naraman nga aramiden a kilawen sa isiwsiw iti soy a nakanawan iti wasabi; ti ipus, ulo ken nagsiitan ket angren iti pias a pagkaldo.

“Adda pay naimas a pulotan, urayendaka sakbay a partienmi!” Iniddepnan ti selponna.

Nagmalangaak. Nagpampanunot. Partienmi, kunana met? Ania dayta a maparti?

Kabisadokon dagiti balikas ni ‘bagis Roel, awan ti maparti nga ikan, no di ket magerret ti termino nga us-usarenna ken uray dagiti mangngalap iti San Guillermo nga ilimi. Ania ngata dayta a partienna? Agbabawiak, ta ita la a mautobko a sinintirko koma ti terminona a ‘maparti’ amangan no ‘magerret” ti kayatna a sawen?

Ti ngatangata ket nagay-ayam lattan iti mugingko.

Tinalliawko ni ‘insin Daryll a kasla di maragsakan a mangkabkabukab ti inukkisanna.

“Yos, diak a makaumay a, ta agaramidak iti grades dagiti estudiantek!” mangisursuro ni ‘insin Daryll iti kolehio. “Di bale, addanto latta a, naikari a panawen a para kadatao.”

Isublatko a minulagatan ni Andres.

“Duatan a! Usarentan ‘diay traysikelko, uray ta nakapuy ti karriada iti malem no awan eskuela. Awanto met laeng iti maaramidan dagiti padak a traysikelan no di agtitinniktok, ultimo agur-urok a drayber nga agur-uray ti pasaheros ket maitiktok, sadanto uminum ken no mabartekdan, agtitinnuktok!” Inrungiitna pay. “Imbagla a makaraman met datao iti tinangriban!”

Naimas ngamin dagiti tinangriban nga ikan, aglalo dagiti makalap iti West Philippine Sea ta natataba ken naraman ti lasagda no ikumpara kadagiti kuttongit ken mabilbilang a mapana kadagiti kalbon ken naburburak a tangrib iti masakopan iti ilimi ti San Guillermo ken kabangibang nga il-ili. Parnuay dayta iti dynamite fishing wenno panagbumbong–ta adu met ngaminen iti makaammo nga agaramid, bumbongnan aramidennan. No saan met ket gumatang laengen ta nalaka met ti lako dagiti agar-aramid.

Sabali pay dagiti agaramat iti cyanide fishing ken electric fishing. Iti kalgaw, nalatak iti panagaramat iti kinirog a bunga ti bayyating a mailaok iti sadiwa nga aramang wenno innapuy a diket sa maiwarikiwak iti kueba wenno rukib nga apon dagiti ikan ket maulawda a tumpaw ket daydiay laengen agkarwas wenno agtukma iti aramiden; laeng a, ta makaungar met laeng dagiti ikan iti las-ud iti kinse a minutos wenno nabaybayag pay lalo dagiti babassit. Bayyating a mailimlimed-a-saan a tagilako dagiti makaammo, nga agpateg iti tallo a gasut a pisos iti sangasalop, narway a limed a lako no kalgaw; limed, kunak, ta no maammuan ti Bureau of Fisheries and Aquatic Resources, sigurado la ketdi iti inda a panangkumpiska itoy ta nairamanen a maiparit iti panagaramat. Dagiti dadduma a barangay a nagdamdamagak ket adda payen ti ordinansa iti pannakaiparit iti agala ken agurnong iti bungana ken panaglako daytoy.

Kas mannurat, (iti hard ken soft copy media ken iti literatura) nasukisukkon, napadasakon iti nagusar kadagita a maiparit a kalap tapno ammo ti sarsaritaen ken isursurat. Amin dagita ket agpapadada a makadadael kadagiti ikan ken tangrib lalo la unay ti masakbayan dagiti ubbing ken sumarsaruno a kaputotan. Isu a maiparit.

Sinukisokko kunak, idi pinusgannak ti Tawid News Magazine a mangsurat kadagitoy ta nagraira manen iti panagaramat kadagiti kabaybayan ken karayan. Mailimlimed laeng a kalap ken no awan ti presensia dagiti Philippine Coast Guard wenno dagiti Maritime Police. Kasla ay-ayam a hide and seek wenno linnemmengan, no awan ‘diay pusa agay-ayam diay bao!

Malagipko dayta bumbong: Adu iti saan a mangayat nga agusar iti dinamita ta maburbor met dagiti ikan lalo dagiti babassit ket awan payen iti agbati a masida. Isu a kaykayatda iti agaramat iti bumbong a naaramid iti abono nga ammonium nitrate. Husto la ketdi ti timplana. (Diak nga ibagan no ania iti pangtimpla ken no kasano a timplaen ken kasano nga ikabit ti blasting cap ta lumaksid kano daytan iti canons of journalismwenno panagsuratan iti reponsable a banag.) Wenno saan, gumatang laengen iti naaramid a bumbong ta nalaka met, treintay singko pesos iti round post. No gumatangka iti sangapulo wenno duapulo a bumbong iti inaldaw, adun nga ikan ken tangrib iti inka dadaelen iti inka panagkalap itoy maiparparit a pagkalap. Iti lima laeng a tawen wenno nabibiit pay, siguradoak nga awanen ti ikan iti kabaybayanyo ta awan, naburbor metten dagiti tangrib nga aponda! Umalis dagiti ikan ket panawandan dayta a lugar ket nabatin ti pamiliam a nakatunganga a mabisbisinan. Adu pay ti napawadan, napukolan, nabuldingan, natay iti bumbong.

Asino ngarud iti akimbasol?

Cyanide fishing, adu iti makalapan nga agpaysu kadayta maiparit a kalap, ngem kas iti paliiwko ken naun-uneg a sukisok ket napeggad unay kadagiti mangngalap ken dagiti agsida iti makalapan, ta sabidong la ket ngarud ti cyanide wenno sinaid iti termino dagiti mangngalap. Aggagatel ti karabukob iti panagsida iti nasinaid uray ikkaten ti bagis. Daytoy ti kadaksan, ta saan leng nga ikan ti matay uray met dagiti tao nga agsida!

Electric fishing. Dayta, a! Bateria ti dyip laeng nga ikonektar iti dua a wire ken mabalinen! Kaay-ayok nga usaren idi, itan, uray idtana! Uray tangdanandak iti maysa a million, indiakon! Gumatangak laengen iti lames wenno ikan. Napasamak iti disganasko idi inawisnak ni Ambong nga inkam agkuriente sadiay Sabangan, iti igid a karemmengan ken karuotan ta sadiay ti ayuyang dagiti kapiged ken angrat iti rabii. Maganasanak nga agtukma, (ni Ambong ti agiggem ti pagkuriente). Adda dakkel a nagkuripagpag, ket inagawaak a tinukmaan. Amaya, urayak la limmagto iti kigtotko ta uleg met gayam! Kuna ni Ambong a beklat a kasla takiag, ngem uray pay, inawiskon nga agawidkamin ta nakabatbatinsan ti karkarmak! Agbebessgak ken agpigpigerger. ‘Maykan, ‘maykan, Atong, dika agbatbati! Sipud idin, mandiakon iti sumurot nga agkuriente!

Apagbiit a nam-ay, tungpal biag met a liday. Inton madadael dagiti tangrib agsapul met dagiti ikan iti sabali a pagnaedanda wenno agpanawda. Agbalin a nagpanawan ti kabaybayan!

Ti aglak-am iti rigat ket dagiti ub-ubbing ken sumarsaruno a kaputotan. Gapu dayta iti kinaawan sirmata iti masakbayan; wenno, nalaus unay a kinaameng ken gamrod.       

Iti ilimi a San Guillermo, kasta ti mapaspasamak iti kabaybayan. Isu a dagiti mangngalap a dadduma nga adda batelda (dakkel a demotor a bangka) ket agturongdan sadiay Karburo.

A kas iti pagkalkalapan dagiti mangngalap ni ‘bagis Roel. A masansan nga ayabannak no narabuy iti makalapanda, a kas ita. Ngem ania daydiay maparti a kunkunana? Saan a maikkat iti mugingko iti panagbaliw ti terminona. Saan a termino dagiti mangngalap iti San Guillermo ti agparti iti ikan. Gerret a, aggerret, manggergerret ti terminoda.

Alauna pay laeng, addan ni Andres!

“Nasapa unay, a,” indillawko.

“Husto a, mapanta met la agpulotan ken mangiyawid. Dita agbayag ta ditanto ket mabartek, he-he! Ammom metten dagiti mangngalap, tomador no tumakdangda!” Igigirna met ti bagina.

Tinuno. Inalseman iti pias ken kilawen. Maragsakan unay ni Andres.

Agingga imbilin ni ‘bagis Roel nga iruardan daydiay naimas a pulotan ta partiendan ta maluto pay ken mapalukneng. Nagsabat dagiti matami ken Andres. Agpadakami ti italtalukatik ti kinaania ti naimas a pulotan. Ngem di latta maikkat iti mugingko ti termino a maparti.

Dua a mangngalap iti nagturong iti kamarin a pangiduldulinanda kadagiti gamigamda tapno iruarda ti maparti nga espesyal a pulotan.

Napaliiwko nga isursurot ni Andres dagiti matana kadagiti mangngalap a napan nangala iti partienda. Madamdama pay, tinugkikna ti bakrangko a madama a manglaplapgis ti kudil ti ampapakol sakbay a bungonen iti bulong saba, sa manen mabungon iti aluminum foil ken maituno.

“Ha? Ni Sammy iti maparti? Sus, Apo ‘ya, pakawanem!” Nayesngaw ni Andres.

Tinalliawko ti mangkudkudkod ti semi-kalbo a tuktok. Asino a Sammy ti ibagbagana?

(ADDA TULOYNA)