PITIK: Climate Change: pakaungawan ti lubong? (Tuloyna)

Segun kadagiti sientista, dagitoy makunkuna a greenhouse gases ti mangpabpabara iti lubong a nadardaras ngem iti ninamnamada.

Segun pay kadagitoy, iti napalabas a 100 a tawen, ngimmato ti temperatura ti lubong iti average a 0.6 degrees Celcius wenno 1.1 degrees Farhenheight. Iti umuna a taldiap, bassit laeng daytoy a ngimmatuanna ngem kuna dagiti sientista a maapektaranen ti Lubong iti uray maysa laeng degree a pagbaliwan ti temperatura.

Innayonda a no agtultuloy latta ti panagbara ti lubong, kaapiringna metten ti panagbaliw ti klima a mangidateng kadagiti pagteng a mangited kadagiti kalamidad ken didigra kadagiti tattao.

Ibinsabinsatayo dagiti sumaganad a senario no di malapdan ti panagbara ti lubong ken panagbaliw ti klima. Dimi gamden a butbutngen dagiti umili. Kayatmi laeng a mapakaammuanda kadagiti manamnama a mapagteng no maiyaleng-aleng daytoy a problema a pakaseknan amin nga agindeg iti lubong.

No saan a malapdan ti panagbara ti temperatura, aglunag dagiti glacier iti South wenno North Pole. Ingget puskol a yelo ti glacier. Napaliiwen ti panangrugin nga aglunag ti yelo iti Artika ket adun ti immingpisanna manipud pay idi 1950. Iti yiingpisna, mangrugi metten ti ibabara iti Artika. Kasta met a napaliiw ti napardas a panaglunag ti yelo iti Greenland. Iti panagbalinda a likido, ngumato ti level ti kabaybayan. Iti pattapatta dagiti sientista, ngimmato ti sea level iti aganay 15 sentimetro wenno 6 a pulgada iti 20th century. Kunada a no agtuloy latta ti ibabara ti temperatura ti lubong, ngumato ti sea level iti agingga iti 59 sentimetro wenno 23 a pulgada. No sumagpat iti daytoy a kangato, malayus dagiti komunidad nga adda iti igid ti baybay ken lumned dagiti babassit nga isla. No saan a maitaltalek daytoy a mapaspasamak, adu a lugar ti mapunas iti mapa!

Iti ibabara ti temperatura ti lubong, sumurot met a bumara ti rabaw ti kabaybayan ket daytoy ti itudo dagiti environmentalists a pakaigapuan ti pannakatay iti apagkapat kadagiti katangriban (coral reefs) iti sangalubongan. Iti pannakatay dagiti tangrib, maisurot met a maungaw dagiti agbibiag kadagitoy a tangrib.

Iti ingangato ti temperatura, nadardaras ti ebaporasion ti danum nga agtungpal ti panagsagrap iti tikag ti adu a lugar iti lubong. Maapektaran ditoy dagiti kataltalonan ken bangkag, lalo unay dagiti pagmulaan nga agdepdepende iti tudo ken awanan iti irigasion. No natikag dagiti talon, agtungpal iti nakisang a maapit. Dumteng ti panagbisin. Nalidem a senario no agbisin dagiti tattao.

No bumara ti temperatura, mapasamak dagiti heat waves. Kadagitoy a panawen, nakadamdamagtayon kadagiti umili a natay gapu iti nakaro a pudot. Uray dagiti dadduma a nabiag, ket mairaman dagiti maibilang nga endangered species, dagiti nabiag iti katangriban, ken dagiti ikan a maungaw gapu ta dida maanduran ti pudot a a dakkel a pakaapektaran ti ekolohia ken populasion ti kabaybayan. Malaksid dayta, apektaran ti nakaro a pudot ti salun-at dagiti tattao. Agsagrapda iti sunburn, sakit ti kudil, kanser ti kudil, allergy ken dadduma pay a sakit. Maapektaran met dagiti mula agsipud ta no nabarbara ti temperatura, bumuntog ti panagpartuatda iti taraonda. Pagtungpalanna, nakuriteg wenno nakudidit dagiti mula ken bassit ti maibungada. Maymaysa ti turongen daytoy: kumisang ti maapit. Dakkel a problema ti patauden daytoy: bumassit ti mapastrek ni mannalon ken basbassit ti pagbibingayan a taraon dagiti umili. No ad-adu ti demand ngem iti supply, ngumina ti produkto. Kaasi piman dagiti sangkasapulan-sangkaapuyan.

Iti maysa a pagilian a kas iti Filipinas nga agrikultural, dakkel a parikut kadagiti agtuturay no basbassit ti maapit ngem iti kasapulan dagiti tattao. Nakitatayon daytoy iti kaatiddog ti pila dagiti umili a gumatang ti bagas idi kangitingit ti krisis daytoy a taraon iti sangalubongan.

(Adda tuloyna)