PITIK: Climate Change: pakaungawan ti lubong? (Tuloyna)

Saan a mailibak, adun ti nagdur-asan ti tao iti agdama a panawen. Ita a computer age, napartuat ti selpon, naipasdek dagiti internet ken broadband ket adayon a naparpardas ti komunikasion ngem idi kani-20 a siglo. Ngem iti panangtun-oy ti tao kadagiti pagdur-asan ken pagnam-ayan ti biagna, adu dagiti aktibidadna a nakaigapuan iti pannakaabuso ti aglawlaw ken pannakarugit ti atmospera ti Daga. Dagitoy nga aktibidad ti maitudtudo a gapu iti dakdakkel a konsentrasion dagiti greenhouse gases iti atmospera ken maitudtudo a makagapu iti panagbara ti lubong.

Segun iti National Oceanic and Atmospheric Administration manipud iti opisina ti US Department of Commerce, adu a chemical compounds ti presente iti atmospera ti Daga nga agtigtignay a kas greenhouse gases kas iti carbon dioxide (CO2), methane, water vapor ken nitrous oxide ken ti ozone. Dagiti dadduma a sientista, inramanda ti chloroflourocarbons a greenhouse gas.

Inladawan ti NOAA ti greenhouse gases a “dagiti gases a mangipalubos iti direkta a lawag ti init (maawagan pay a shortwave energy) a dumanon iti rabaw ti Daga”. Kabayatan ti panangpapudot daytoy (enerhia) iti rabaw ti Daga, maruk-atan met ti pudot (infrared energy) a mapan iti atmospera. Absorbaren ti greenhouse gases ti pudot wenno enerhia ket bassit laeng ti makalusot a mapan iti law-ang. Kulongen ti greenhouse gases ti pudot iti akimbaba nga atmospera ket daytoy ti mangnayon iti bara ti Daga.

Natural a maparnuay dagiti greenhouse gases iti atmospera kas iti carbon dioxide (CO2), methane, water vapor ken nitrous oxide. Dagiti dadduma a gas ket aramid ti tao kas iti chlorofluorocarbons (CFCs), hydrofluorocarbons (HFCs) ken perfluorocarbons (PFCs), kasta met ti sulfur hexafluoride (SF6).

Napateg dagiti greenhouse gases agsipud ta dakkel ti akemda iti pannakatalinaed ti bara ti lubong. Ngem gapu iti aktibidad ti tao, ngumatngato ti konsentrasionda iti atmospera a kuna dagiti sientista a pakaigapuan ti nakarkaro a panagbara ti lubong ken panagbaliw ti klima a mapaliiw a mangidatdateng ita kadagiti kalamidad ken didigra kadagiti nadumaduma a pagilian ditoy Daga.

Saggaysaentayo nga ibinsabinsa dagitoy a greenhouse gases a dakkel ti akemna iti pannakatalinaed iti kinabara ti Daga ngem gapu iti panagabuso ti tao, agbalbalinen dagitoy a kabusor a posible a mangungaw met laeng iti tao.

Carbon Dioxide

Ti carbon dioxide (CO2) ti kangrunaan a gas a masarakan iti atmosphera ti Daga. Dimmanonen iti aganay 30% iti konsentrasion ti CO2 iti atmosperatayo manipud idi simmagpat toy lubong iti industrialisasion idi kani-19th a siglo gapu iti pannakaaramat dagiti fossil fuel kas iti coal, lana ken natural gas. Malaksid dayta, rinaatan ti tao dagiti kabakiran tapno pagbalinenda a bangkag ken plantasion. Dakkel a katulongan dagiti kayo ta dagitoy ti mangsul-oy iti CO2 ngem iti in-inut a pannakapugipogda ken iti yaadu ti populasion, agtultuloy ti idadakkel ti konsentrasion ti CO2 iti atmospera. Segun kadagiti autoridad iti aglawlaw, mapattapatta a 30 bilion a tonelada ti mainaynayon iti atmospera ti Daga babaen dagitoy nga aktibidad ti tatao.

Sabali pay a dakkel a makagapu iti ngumatngato a konsentrasion ti CO2 iti atmospera dagiti maipugpugso a fossil fuels kas iti coal, lana ken natural a gas tapno mapataray dagiti planta, kotse, ken maaddaan iti elektrisidad dagiti pagtaengan ken dadduma pay a produkto ti moderno a panagbiag kangrunaanna manipud kadagiti dadakkel a pagilian iti lubong a pakairaman ti United States, dagiti pagilian iti Europa ken uray iti Asia, nangruna ti China.

Maitudtudo pay a sabali a pakaigapuan iti dumakdakkel a konsentrasion ti CO2 ti deporestasion. Ditoy laengen pagiliantayo, makalbon dagiti bantay gapu iti di agsarday a panagpukan kadagiti kayo a maaramat para iti pannakaipasdek dagiti pagtaengan, pagsungrod ken pannakadalus dagiti kabambantayan tapno mapagbalin a bangkag ken pagmulaan.

(Adda tuloyna)