PITIK: Climate Change: pakaungawan ti lubong? (Tuloyna)

Kas pagaammotayo, carbon dioxide ti iruar nga iyanges ti tao a sul-oyen met dagiti kayo tapno aramatenda iti panagpartuatda iti taraonda idinto a ruk-atanda met ti oksiheno nga angsen ti tao. Ngem agtultuloy ti pannakapugipog dagiti kayo ken iti yaadu ti tao iti lubong. Mainayon pay ditoy ti panagpuor iti kabakiran, ti panangpasged kadagiti makaykay a basura ken dadduma pay nga aktibidad ti tao ket gapu kadagitoy, natural nga ad-adu ti CO2 a maruk-atan iti tangatang a puon ti dumakdakkel a konsentrasion daytoy a gas iti atmospera.

Methane

Kadagiti estudiante iti siensia, saan a kabarbaro kadakuada ti methane. Agtaud daytoy a gas manipud kadagiti nagrupsa a mulmula. Ammotayo met nga iti pannangan dagiti animal a kas iti baka, nuang, kalding, kamelio ken dadduma pay, ti bacteria ti mangrunaw iti kanenna ket bayat iti daytoy a proseso, maparnuay ti methane. Maruk-atan daytoy a gas tunggal agtig-ab ti animal.

Maruk-atan pay ti methane babaen kadagiti bacteria kadagiti kaalogan ken kadagiti lugar a malaylayus ken saan nga agarinebneb ti danum. Dayta ti gapuna a maibilang met ti panagmula ti pagay a dakkel a pagtaudan ti methane agsipud ta agbiag daytoy a mula iti mapalayasan a kataltalonan. Dayta ti gapuna a maaw-awagan pay ti methane a kas “swamp gas”.

Tinoleda met a methane gas ti maparnuay kadagiti agrupsa a basura, ken uray iti panag-drill iti lana ken natural a gas.

Kuna dagiti sientista a tunggal tawen, manayonan iti nasurok a 350 milion a tonelada a methane iti atmospera ti Daga babaen ti nadakamat iti ngato. Ti makadakes, nakarkaro ti methane ta agukkon iti 20 a beses a nakarkaro a pudot ngem ti carbon dioxide!

Nitrous Oxide

Napateg daytoy a gas iti medisina ta maar-aramat a pang-anestesia iti pasiente tapno saanna a marikna ti sakit. Natural daytoy a marukruk-atan manipud kadagiti kabaybayan ken dagiti bacteria iti daga.

Maysa a dakkel a pakaruk-atan ti nitrous oxide ti panagaramat iti ganagan a nabaknang iti nitrogen, kadagiti ibel-a dagiti sasakayan a kas dagiti kotse, bus, taksi. Nupay kasta, basbassit nga amang ti maipugso a nitrous oxide kadagiti lugan agsipud ta ad-adu ti carbon ngem iti nitrogen iti gasolina.

Ngem napeggad ti nitrous oxide ket kasapulan a mapabassit ti maruk-atan iti atmospera agsipud ta agpaut iti 100 a tawen ti panagtalinaedna iti atmospera.

Ozone

Masarakan ti ozone gas iti akimbaba a paset ti stratosphere wenno maaw-awagan iti ozone layer iti nagbaetan ti 10 agingga iti 50 kilometro iti ngato ti rabaw ti daga.

Maar-aramat ti ozone a pang-disinfect iti labada kadagiti ospital, paktoria dagiti makan ken pakataraknan dagiti babbaket ken lallakay, pang-disinfect iti danum imbes a chlorine, pangdalus kadagiti swimming pools ken spas ken dadduma pay.

Ngem napateg unay ti ozone agsipud ta daytoy ti agkunnot (absorb) iti ultraviolet rays manipud iti init a no sobra a maitangkarang iti tao ket makapadakes kas iti sunburn, skin cancer ken dadduma pay a sakit ti kudil.

Natakuatan a maysa a pakawaraan iti ozone ti chloroflourocarbons (CFCs) ken ti nitrous oxide a puon metten ti pannakaibbus ken pakaabutan ti ozone layer. Gapu iti pannakadadael ti ozone, saannan a magudilan nga absorbaren ti ultraviolet a radiation manipud iti init ket makadanon dagitoy iti rabaw ti daga nga agresulta iti pannakadadael dagiti mula, kanser ken sakit ti kudil.

Idi arinunos ti 1980, naduktalan ti maysa nga abut ti ozone iti ngatuen ti Antartika.

(Maituloyto)