Kumarkaro ti problema iti basura

MAYSA kadagiti serioso ngem matagtagilag-an a problema ti Pilipinas ket ti umno a pannakaibelleng dagiti basura ta kalaksidan iti dakes nga epektona iti nakaparsuaan ken salun-at ket naglaad pay a makitkita.

Iti laksid ti kaadda dagiti linteg a mangitandudo ken mangpasingked ti umno a waste disposal kas ti Solid Waste Management Act, Hazardous and Toxic Waste Disposal Act, Clean Air Act ken dadduma pay nga ordinansa ken pagannurotan, ket makita ti saan nga umno a pannakaibelleng dagiti basura a nagkaiwara kadagiti igid ti kalsada, karayan ken kabaybayan.

Mapaspasamak dagitoy gapu ti kinakurang ti disiplina dagiti dadduma a tattao, ken kinaliway dagiti dadduma nga opisial ken agserserbi iti gobierno a natudingan a mangipakat ti linteg iti umno a pannakaibelleng dagiti basura.

Ita a tiempo a matutudo, nagdagsen a problema ti irresponsible a panagibelleng ti basura nangruna kadagiti kanal, estero, karayan, baybay ken dadduma pay a pagayusan iti danum ta no masabbenanda ket pataudenna ti nakaro a layus a perwisio ken pangta iti biag dagiti umili.

Tinawen a nadagsen a parikut tunggal tiempo a matutudo sadiay Metro Manila ken kadagiti dadakkel a siudad ti panagbara iti basura dagiti estero ken sewerage canal ket agtalinaed ti danum kadagiti kalsada a mangipaay iti layus. Tinawen a tunggal bagyo ket tinoltonelada a basura dagiti maidaknir iti igid ti Manila Bay, ken kadagiti igid ti kabaybayan gapu ta pinagbalinen dagiti tattao a pagbasuraan dagiti karayan ken kanal nga agturong iti baybay.

Maysa kadagiti nabayagen a problema kadagiti dadakkel a siudad nangruna sadiay Metro Manila ket ti agtultuloy a kaadda dagiti adu nga informal settlers a nagbangon kadagiti barongbarong kadagiti mismo nga igid wenno rabaw dagiti estero a dagiti kasilia ken basurada ket deretson a maibelleng iti pagayusan iti danum.

Tinawen nga adda maisaysayangkat a relokasion kadagitoy nga informal settlers, ngem adu dagiti agsubli wenno kabarbaro nga agbangon kadagiti barongbarongda gapu ti panangkonsintir kadakuada dagiti lokal nga opisial ken barangay officials ta isuda dagiti nalaka a gatangen iti botosda no eleksion.   

Uray kadagiti probinsia, makita ti kinaawan ti disiplina dagiti tattao iti panagibellengan iti basura. Adda dagiti nakasupot wenno nakasako a basura nga ibelleng lattan dagiti agindeg wenno aglasat a lugan kadagiti kalsada. Makita dagiti maibelleng a basura kadagiti pampubliko a lugar uray adda ballaag a maiparit ken agmulta ti agibelleng iti basura iti dayta a disso.

Agtultuloy met ti naipakadawyanen kadagiti Pilipino nga agpuor kadagiti basurada no man pay ipawil ken pagmultaen dayta ti Clean Air Act gapu iti dakes nga epekto ti asuk iti salun-at ken pannakasabidong ti angin a gapu ti climate change ken global warming. Ngem awan pay ti naipadamag a nadusa gapu ta awan met ti mangipakat nga ahensia ti gobierno no man pay akem dayta ti Department of Environment and Natural Resources ken dagiti lokal a gobierno.

Naipalaon met iti Solid Waste Management Act a tunggal local government unit ket nasken nga addaan iti sanitary landfill a pagibellengan iti basura. Addan dagiti sumagmamano a mayor wenno local chief executives a naidarum iti Ombudsman gapu iti saanda a panagtungpal iti linteg. Ngem maibasar iti record ti DENR, kaaduan nga LGU dagiti awanan pay ti sanitary landfill wenno tumutop a pagibellenganda iti basura.

Nadagsen a problema kadagiti LGU nangruna kadagiti siudad ken ili nga awanan iti tumutop a lugar a pagbalinenda a sanitary landfill, nangruna kadagiti adda iti asideg ti baybay ken awanan iti kabambantayan. Dayta ti gapu nga adda dagiti nabukel a memorandum of agreement wenno katulagan iti nagbaetan dagiti LGU nga akomodaren dagiti ili ken siudad nga addaan iti sanitary landfill dagiti basura dagiti sabali nga LGU ngem nasken nga agbayadda. Ngem mano ngata nga LGU dagiti nangadaptar iti daytoy a sulosion iti problema ti basura?  

Nadagsen met a problema ti umno a pannakaibelleng dagiti hazardous and toxic waste kas kadagiti basura a naggapu kadagiti ospital ken dagiti kemikal manipud kadagiti planta ken pabrika a dakes ti epektona. Dagitoy a klase ti basura ket nasken a natalged ti pannakaibellengda iti tumutop a lugar tapno saan a makaited ti sakit ken saanna a dadaelen ti nakaparsuaan.  

Itay naglabas, napalaus ti rurod ni Presidente Rodrigo Duterte a nangkaritanna iti gerra iti gobierno ti Canada sakbay ti rugi ti pannakaibiahe ken pannakaisubli dagiti tinoltonelada a basura a naiserrek iti puerto ti Pilipinas babaen kadagiti container van a nailugan iti barko idi pay 2013.

Kalaksidan dagiti basura a naggapu iti Canada a naideklarar a recyclable materials, itay nabiit, adda pay dagiti naiserrek a basura manipud South Korea ken Hong Kong kadagiti puerto sadiay Mindanao.

Dagitoy nga imported a basura, ipaneknekna ti kadagsen ti problema dagiti pagilian a naggapuanda ta pagbalinenda ti Pilipinas a pagigabsuonan kadagiti basurada babaen ti pannakikunsabo dagiti Pilipino pakairamanan dagiti agserserbi kadagiti pakaiserkenda a puerto.  

Kalaksidan kadagiti kadawyan a basura a maiserserrek iti Pilipinas, adu pay dagiti surplus a lugan, alikamen, lupot ken dadduma pay a banag a naggapu kadagiti babaknang a pagilian nga iti saan nga agbayag ken maibilangdanton a junk wenno basura. Manipud idi nanglukat dagiti adu a free port ken economic zones kadagiti nagduduma a lugar iti Pilipinas, nagadun dagiti naiserserrek a segunda mano a heavy equipments, makina, lugan, motorsiklo, bisikleta, ken nagduduma nga alikamen kas dagiti telebision, personal computers, furnitures ken amin a mabalin a mausar pay dagiti limitado ti budgetna. Dagitoy a banag ket maibilangen a junk wenno basura kadagiti babaknang a pagilian, ngem inurnong ken inlako dagiti negosiante kas kadagiti surplus trading centers ken ukay-ukay nga immuna a naglatak sadiay Metro Manila agingga a nagsaknapdan kadagiti probinsia.

Gapu ta nalaklaka ti presio dagiti imported a surplus goods, kayatan met dagiti Pilipino a gatangen ida, a pakaragsakan dagiti pagilian nga agkeskessay kadagiti basurada.

Nadagsen a problema ti basura iti Pilipinas. Saanto a pulos a masolbar daytoy a problema no dagiti mismo nga umili ket agtalinaed nga awanan iti disiplina, ken no dagiti opisial ken agserserbi iti gobierno ket basura a serbisio ti ipapaayda.