Salaysay: Progreso nga impaay ti birhinia a tabako | Tawid News Magazine - Weekly Ilocos News 📰

Progreso nga impaay ti birhinia a tabako

PANAGTATABAKO MANEN

TABAKO a birhinia ti mabigbig a produkto iti Kailokuan nangruna iti Ilocos Sur a nangpadur-as ti probinsia gapu ta adu dagiti negosiante, opisial ti gobierno ken pamilia dagiti mannalon ti nagprogreso ti kasasaadda.

Saan a mailibak a daytoy a tabako ti nangpaadda kadagiti baro nga imprastraktura kadagiti adu a barangay iti nagduduma nga ili ken siudad iti Ilocos gapu kadagiti binilion a pondo a mayal-alokar kadagiti probinsia nga agmulmula iti tabako a birhinia kas sagudayen ti Republic Act 7171 wenno Virginia Tobacco Excise Tax Law a nagbalin a linteg idi 1991 a panawen ni Presidente Corazon Aquino babaen ti panangilungalong idi ni Ilocos Sur 1st District Representative Luis “Chavit” Singson tapno mapadur-as dagiti probinsia nga agmulmula iti tabako a birhinia.

Naindaklan ti paset ti tabako a birhinia iti biagko ta daytoy ti nariingak a kangrunaan a mula ti pamiliami idi ubingak agingga idi addanakon iti kolehio.

Kagiddan ti panagdakkelko dagiti adu a padas ken paliiwko maipapan dagiti rigat ken pannakagundaway dagiti agmulmula iti tabako a birhinia. Kagiddan pay ti pannakapaliiwko iti nagbalin a dakes nga epekto ti industria ti tabako a birhinia iti pannakapukan dagiti kayo a nakakalbuan dagiti nalawa a kabakiran gapu ta nausarda a pagpugon iti tabako. Adda dagiti paset ti Ilocos Norte a nagbalin a kasla desierto gapu ti pannakapukan dagiti adu a kayo.

Iti laksid ti dakes nga epekto ti panagpataud iti tabako a birhinia iti aglawlaw ken nakaparsuaan, ken ti dakes nga epekto ti panagsigarilio iti salun-at gapu kadagiti gubuayenna a sakit kas ti kanser ti bara, sakit ti puso ken dadduma pay a makapatay a sakit. Diak libaken a dakkel ti naitulong ti tabako a birhinia ti panagprogreso ti kasasaad ti pamiliami gapu iti kinaanus ken kinagaget dagiti nagawan a dadakkelmi nga awan ti sinamirda a rigat ken pinagbalinda nga aldaw ti rabii tapno makailakoda ti tinoleda a tabako a birhinia iti tinawen.

Indakdakkelko ti panaggamulo iti tabako a birhinia ta tinawen a kinaludlodonmi dagiti pinempen a tabako iti umuna ken maikadua a kadsaaran ti balaymi no napunnon dagiti bodega ken sarusarmi.

Personal a napadasak ken nasaksiak ti rigat dagiti mannalon iti tabako a birhinia, ken napaliiwko nga ad-adu nga amang ti maganansia dagiti komersiante ngem dagiti mismo a nagrigat nga agmulmula.

Idi dandaniakon agturpos iti kursok a Business Management iti University of the East idi 1985, nagbalin a requirement iti klasek a Managing Small Business ti panagaramid iti Feasibility Study iti negosio a limitado laeng ti kapital wenno puonan. Napilik ti panangipatakder iti trading center iti tabako ta ammok a napintas a pamastrekan dayta a negosio.

Kas anak ti sigud nga agmulmula iti tabako, naipasagepsep iti nakemko ti rigat dagiti mannalon ken ti pananggundaway dagiti komersiante. Iti business study nga inaramidko, binigbigko ti akem dagiti mannalon kas napateg a paset ti industria iti tabako a birhinia. No awan dagiti agmula iti tabako, awan met ti gatangen dagiti negosiante, ken awan met ti trabahuen ti maseknan nga ahensia ti gobierno. Ngem dagiti mannalon ti kangrunaan nga agrigat ken aggasto iti panagpataud iti tabako a tinawen a makisugsugalda iti dakkel a puonan ken adu a rigatda ngem saan a masinunuo ti presio ti produktoda. Dagiti komersiante, puonan ti paggargarawenda. Dagiti empleado iti ahensia mainaig iti tabako, agsueldoda manipud iti gobierno uray no awan ti adu a magapuananda.

Insuratko nga iti laksid iti kinarigat a sagsagrapen dagiti mannalon iti tabako a birhinia ken kaadda ti ahensia ti gobierno a mangiwanwan iti daytoy nga industria, manmano no adda man dagiti mannalon a direkta a bimmaknang iti panagmulada iti tabako gapu ti pannakagundawayda, ti ketdi kaaduan a bimmaknang ket dagiti mananggundaway a traders, ken dagiti opisial ti gobierno a nagpuonanda ti turayda tapno mabenepisiaranda itoy nga industria.

Adda kaklasek ken nasinged a gayyemko idi a taga probinsia ti Quezon a ti pamiliada ket agnegnegosio ken akinkukua iti nalawa a namulaan iti niog. Isuna ti nangilawlawag iti linteg a nanggubuay iti Coconut Levy Fund a pannakakolekta iti buis iti mailako a kopra a dayta ket mausar para ti panagdur-as ti industria ti niog nangruna iti panangtulong kadagiti coconut farmers. Kadagita a tiempo a nasayaat ti industria ti kopra gapu ti kaadu dagiti mailaklako kadagiti ganggannaet a pagilian.

Insingasingko iti business study nga iti kadakkel ti buis a makolkolekta ti gobierno kadagiti kompania ti sigarilio ket mabenepisiaran met koma dagiti mannalon iti tabako a birhinia ken dagiti lugarda nga umasping iti benepisio dagiti agmulmula iti niog iti dayta a panawen.

Iti panaglabas dagiti tawen ken panagsublik iti Ilocos Sur, nasaksiak ti in-inut nga ibabassit dagiti agmulmulan iti tabako a birhinia, gapu iti saan a makapnek a presio a mangbalanse iti rigat ken kaadu ti magastos dagiti mannalon.

Adda agpayso ahensia ti gobierno, ti National Tobacco Administrasion a natudingan a manmanehar ti industria ti tabako, ngem adda met dagiti pagkamtudanda nangruna iti pannakagun-od iti tumutop a pannakagrado ken presio dagiti tabako. Nasken a balansienda ti interes dagiti mannalon ken traders, ngem mapaliiw a maatiw dagiti mannalon kadagiti maisaysayangkat a tripartite agreement iti presio.

Saan a malibak a dakkel a pondo manipud iti R.A. 7171 Fund ti tinawen a maipapaay kadagiti probinsia nga agmulmula iti tabako a birhinia nangruna iti Ilocos Sur a kadakkelan iti bingay. Daytoy a pondo ket mausar laeng koma para kadagiti uppat a klase ti proyekto ken programa a mainaig kadagiti mannalon. Ngem kinapudnona, adu dagiti maisaysayangkat a proyekto ken programa nga awan ti direkta a pannakainaigna kadagiti mannalon. Nakaskasdaaw ta palubosan met ida ti Commission on Audit uray no agdadata a malablabsing ti linteg.

Adda dagiti agkuna a babaknangen dagiti agmulmula iti tabako a birhinia. Pudno dayta, ngem dakkel nga insulto ken kinaulbod no ibagada a bimmaknang dagiti kaaduan a mannalon iti tabako a birhinia gapu kadagiti duol a tulong nga inted ti gobierno.

Nagprogreso ti biag dagiti pamilia dagiti adu nga agmulmula iti birhinia a tabako gapu iti gaget ken anusda a naggamulo iti daga. Napaadalda dagiti annakda ken napaturposda iti kolehio. Adu kadagiti annakda iti nagbalin a propesional ken naaddaan iti nasayaat a trabaho. Adu dagiti nagbalin a mangisursuro, inhiniero, nurse, doktor, abogado, ken nakaleppas ti nagduduma a kurso. Adu dagiti nakapan nagtrabaho sadiay ballasiw-taaw a naaddaan iti nasayaat a pagsapulan.

Dagita nga annak ti nangpabaknang kadagiti nagannak kadakuada a sigud nga aggamgamulo iti daga, nga itan ket kasla mansionen dagiti balayda ken agkakanginan dagiti luganda.