Puonan, saan nga alawans, ti maipabulod a pangrugian

NALUKTAN ita ti tawa ti oportunidad dagiti mannalon ken sector-kababaian gapu iti “soft loan” nga ipabulod ti gobierno munisipal ti ili a Cabugao, Ilocos Sur. Agasem ta maysa a porsiento (1%) laeng ti tubona idinto ta 6% iti bangko ket malaksid a nabantot ken ni bumulod a mannalon, maitarubak ti sangkaterba a rekisitosna. Ditoy, maikumit la ketdi ti 100% a panagbayad no dumteng ti tiempo a panagsisingir, napintas ti record ti asosasion ken rehistrado ti asosasion, awan ti adu a kuskos balungos, addad’tan ti gatad a maipabulod.

Yantangay pagrebbengan ti munisipio ti mangkita iti nasayud a pannakayimplimentar daytoy, saan koma a rigrigaten ni bimmulod no adda bassit maibulon a palagip. Kayat ni Apo Mayor a mapadakkel dayta a puonan, napintas ti record-pinansial dayta a gatad. Kas iti pinaka-basic ti accounting, adda koma  book of accounts ti asosasion nga usarenda.

Umuna ti passbook a maluktan iti banko. No mabalin, talloda koma (presidente, tesorero ken kameng a matalek) ti mainagan iti libreta tapno nakatatalek nga awan ti agkokunsabo ti pannakagamsaw ti deposito. Kasta met a saan a maruk-atan ti aniaman  a pundo no awan ti kakuyogna a resolusion babaen ti asosasion uray kasano ti kabassit ti gatadna. Ti resolusion ket mabalin a katimbeng ti “voucher” a manggarantia iti pannakadisponer dayta a pundo ti asosasion.

Sangkaulit ti BIR ken DOLE ti tallo a libro: cash book, cash receipt book ken cash disbursement book a patauden ti asosasion ngem manmanon sa metten ti nagtungpal nga asosasion. Kaykayatda nga irekord lattan iti notebook wenno yellow pad, iyalisto, sangkakunada, ngem no naiwagat dayta a transaksion, nalpas! Maan-ano koma no gumatang ni tesorero iti tallo a columnar book, uray 6-8  ti kolumna, mabalinen. Saan ketdi a ti sobra a notebook ni balong a pikonen a sangkasalikad. Di mapupuotan, nasaltar iti siket sa naalus-os, natnag, agbannakawanka, awan gayamen. Yanna pay dita ‘diay mairekord. Charge to “limot” man laengen,  a.

Ti cash book ket napateg ta linaonna ti pakabuklan ti transaksion, agparuarka man wenno agpastrekka ti pundo. Daydiay a palawag no apay a nailibro ti transaksion ti maysa pay a napateg. Uray matandaanam ti gatad no nalipatam daydiay naggapuan wenno gapu iti nakaigastuanna, pilay manen iti asosasion dayta.

Dayta cash receipt ken cash disbursement book ket kukua ni sekretario ta automatic nga isu ti agbalin a bookkeeper ti asosasion. Agsina ti listaan ti simrek ken rimmuar a kuarta agraman ti palawagna. Ti panggep, no mapukaw ni tesorero ti cash bookna, adda ditoy libro ni sekretario ti duplikadona. Nalaka nga aturen.

Ti adatna, adda met ti naggatang ti librona ngem awan pay naggianna. “Intono kua”, sangkapambarna, wenno dina ket ngata a  matarusan ken agpalpaliiw pay laeng. No dinaka masango a seminaren ni Apo a taga-munisipio iti simplified record keeping, inka makiragup kadagiti inaldaw a seminaren dagiti taga-BIR iti opisinada iti kabesera (Vigan City). Anusam laeng ti agsakripisio ta kasta a talaga. No namnamaem a dimo kabaelan, luklokam ta idiayam iti sabali a makaammo ken makaanus kaysa maisakripisio ti karadkad ti asosasionyo.

Kangrunaan pay nga asikasuem ti pannakapaadda ti official receipt (OR) ti asosasionyo. Kasano? Makiumanka iti BIR agent ti ili ta ibagana dagiti rekisitosna. Photocopy ti rehistrasion, picture ti napagnunummuan ken nadisenio  a logo ti asosasion,  pammalubos ti BIR nga agpaimprentaka ti opisial a resibo, agbayadka, nalpas! Addan resibo nga usarenyo a di mabalin a mapaspasarakan. Markado ti agsasaruno a binulong ti resibo. No nausar ngem napukaw ti maysa a binulong ti resibo, sika ti agsungbat a tesorero. Matakuatan ni auditor daytoy ta agsasaruno ti numero ti resibo a dalaydayenna. Kasapulan ngarud a naannad ni Apo tesorero.

Adda latta koma met voucher a mausar iti panaggasto ti asosasion. Ti resibo ket maited laeng no adda sumrek wenno awaten ti asosasion a gatad. Iti kasta, aywanan ni tesorero daydiay napapelan a simrek a gatad ket no maigastos adda pakakitaan nga isu dayta ti voucher nga aprobaran ti pangulo, atestaran ni tesorero ken pirmaan ti immawat ti gatad a rimmuar. Sistematiko daytoy a pannakaidalimanek ti transaksion. Ngem uray kasano ti kasimplena no masadut ni agrebbeng, narigat a manamnama ti napintas a record-pinansial.

Uray saanen, kuna ti kaaduan ngem napateg latta met ti operational budget ti maysa nga asosasion. Amin nga organisasion, uray ti gobierno, adda kastoyna. Natalek a pagsurotan ti pinansial a kararua ti asosasion. Ditoy a mailanad ti nagan ti nagpastrekan ken naggastuan. Sa adda pormas a mausar no kasano a maiwaras dayta a paggastuan ti kada bulan. Appropriations, kunada. Iti kasta, naurnos ti panaggastos. Saan a ti la adda. Baka aggagatel ti ima ni presidente ket agiruar lattan ti pundo uray saan met a nakabasar iti operational budget. Mabalin daytoy a pangtinggar iti di maikanatad a pinsar no adda agpanggep a mangiruar ti pundo.

Maysa pay a napateg ti One Year Development Plan a pakailanadan dagiti panggep ken tun-oyen ti asosasion babaen iti marukod a panawen. Mapagtalkan daytoy a guideline ti asosasion tapno maragpatna dagiti plano a gun-oden nangruna iti pinansial a panagdur-as ken kanaigna a pannakapasayaat ti asosasion.

Mailanad ditoy dagiti napapateg nga aktibidad/proyekto a maipatungpal, mangipakat, rugi ken pannakalpasna, pundo a mausar. Babaen ti kinasimple ti wagas a pangigannuat, manamnama a nabagas ti apit ti asosasion ti tinawen. Talaga a maipokus ti makatawen a mangpaadda iti dayta a nailanad a panggep.

Maysa pay a napateg ket ti panagaramid ti projection wenno sirmata a pagpataudan ti pundo (capability build-up wenno CBU a kunada). Kas financial planner, kabisadom ti mailanad a pangalapkapam ti pundo. Detaliado ti pannakaibagana, mano ti kantidad a maparnuay. Mano met ti maparnuay a paggastuan? Iti kasta, adayo pay a masakbayan, adda bukodmo a plano a pangpataray iti asosasion. Saanka nga agkarkarawa. Wenno sa la sumayag ti asosasion no adda maitulong. Saan koma met a kasta.

Ti tulong ti gobierno ket pangrugian a puonan. Adu ti pakakumikoman ti gobierno a nasnasken pay a bambanag para iti umili ngem napateg met a ramit ti panagdur-as ti kagimongan ti pannakaibislin ti pangrugian a tulong kadagiti asosasion a mangbukbukel met laeng ti masa.

Saan koma nga alawans ti pakaipaayanna a no naalamon ti bagimon ket paragasto, kunamon. Ikurrim ti pagkakitaan uray bassit. Ditoy a rummuar ti dimo ninamnama a kabaelam iti babassit a panagnegosio ken panangpawerret ti gatad a tumubo saan ket nga in-inut a mapukaw! No maib-ibus, pangalaamto ngarud ti pagbayadmo? Agiremediokanto manen. Asosasion dayta ket di mabalin a pagintutulngan ta adu a tao ti nakaitalkanna. Agar-aramidka ti pakasarsaritaam dita lugaryo no dika agbayad. No mapadakkel ti asosasionyo, maidakdakkel ti maipabulod. Nasaysayaat ti bassit a panagitured ti ut-ot ti saan a daras panaggastos ta madisiplinaam met ti bagim. Masursuruanka nga aginut.

Laglagipem ti kuna dagiti naballigi a tattao: “No pain, no gain!”.#