Ruki, ti rinuker a tugi

IDI UN-UNANA A PANAWEN, adda napintas a minuyongan iti Amianan a Luzon. Kukua daytoy ni Lakay Perdi. Nagaget ti lakay.

Iti amianan a paset ti minuyongan, adda dita da Tabungaw, Kabatiti, Paria, Samsamping ken Utong.

Iti abagatan, dita ti yan da Okra, Tarong, Sili, Laya ken Kamatis.

Naipalawlaw a nayalad da Katuday, Marunggay, Alukon ken Pannalayapen. Iti sirokda, agkarkaradap ni Karabasa a nakaad-adu ti sabongna. Iti mismo nga alad, agkapkapet met dita ni Ubi.

Iti tengnga, adda dita da Balanghoy, Kammotit, Sago ken Tugi.

Nataba ti daga ni Lakay Perdi isu a kasta la unay ti panagbagbagas da Kammotit, Balanghoy, Tugi ken Sago.

Maysa nga aldaw, agpapatang dagiti uppat. Dagiti bagasda ti pagsasaritaanda.

“Siak ti kadakkelan iti bagas!” kinuna ni Balanghoy.

“Siak ti kapintasan iti bagas. Nagduduma ti marisda.”

“Burtongan man dagiti bagasko,” kinuna met ni Tugi, “ngem isu ti us-usarek tapno saan a dadaelen dagiti abaleng. Matudokda sakbay a makandak.”

“Kabassitanak man ngem siak ti kapudawan iti bagas!” saan met a nagpaudi ni Sago. “Naimasak a malingta a merienda.”

“Uray siak met!” binagi met ni Balanghoy. “Agduduma ti pakalutuak. Bibingka, tinupig, lubilubi… ken adu pay!”

“Siak,” saan met a nagpaatiw ni Kammotit. “Naimasak a maiburidibod ken makamotekiu. Nabang-i pay a maituno!”

“Dakayo la kadi?” permi a kusilap ni Tugi. “Naimasak met a malingta. Ken mailaok iti dinengdeng a kaduak ti sabong-karabasa wenno bunga ti singkamas!”

“Dayta pakailaokam, mabalin met kaniak,” kinuna ni Kammotit.

“Uray siak pay, a” ni manen Balanghoy.

Nagtalinaed laeng a naulimek ni Sago.

“Saankay unay, kakadua,” insampitaw ni Ubi nga itay pay gayam a dumdumngeg. “Diyo kadi nga ammo a siak ti kadakkelan kadakayo no bagas met laeng ti pagpapatangan?”

Nagkikinnita dagiti uppat. Idi laeng a mapanunotda ni Ubi. Naynay a dida kadkadua ngem padada met gayam nga agbagas. Gapu siguro ta narukbos a lanut ti pagbalinanna, isu nga inlisi ni Lakay Perdi ti nangimulaan. Iti kasta, saanna a matakkuban dagiti sabali a mula.

“Ngem naurayyo kadi nga impangasko ti bagasko?” ni manen Ubi. “Saan. Ta ammok, tunggal maysa kadatayo, adda usarna. Ken naimastayo amin.”

Nagtalinaed latta nga agkikinnita dagiti uppat.

“Ket dayta nga imas nga adda kadatayo, ad-adda manen no pagtitiponendatayo. Kas koma iti dayta pinaltaw a pagaayat ni apongtayo a Perdi.”

Nagtungtung-edda malaksid ken ni Tugi. Iti panunotna, isu ti kaimasan. Isu ti kasustansiaan. Isu ti kapintasan iti bagas. Isu ti amin-amin a napintas a banag.

“Agyamankami, gayyem,” kinuna ni Balanghoy ken ni Ubi. “Linawlawagam ti panunotmi.”

“Naimbag la ketdin ta addaka dita,” innayon ni Kammotit.

“Pagsarmingan ti ugalim, gayyem,” ni met Sago.

Ngem ni Tugi, timmallikud laeng. Pinanawanna dagiti kasangsangona.

Karabiyanna, nagpanunot ni Tugi. Masapul nga isu ti agbalin nga ari iti minuyongan ni Lakay Perdi. Wenno maidaydayaw. Wenno matangtangad.

Ket napanunotna a masapul a dumakkel iti kasta unay ti bagasna.

Manipud idin, awanen ti inaramid ni Tugi no di ti nagkunnot iti sustansia ti daga. Awan sardayna. Pati dagiti para koma kada Balanghoy, Kammotit ken Sago. Inramanna a kinunnot no kasta a nailibayen dagiti tallo.

Ket idi dumteng ti panagbabagasda, naragsakan la unay ni Tugi iti kinadakkel ti bagasna. Nagdoble iti normal a maibagbagasna.

Permi a siddaaw da Sago, Kammotit ken Balanghoy. Karkardayo met ti kinabassit dagiti bagasda. Saanda ngamin a napupuotan nga inagawan ida ni Tugi iti sustansia.

Sika, anak, panagananka iti Ruki, kinasao ni Tugi ti anakna. Sika ti mangituloy iti kaputotantayo. Ruki, nagan ti maingel idi iti kaputotantayo.

Naayatan met ni Lakay Perdi ken ni Ruki. Naidumduma ngamin ti kinadakkelna. Pinagbalinna ngarud a bin-i ni Ruki.

Iti minuyongan, nagbalin a naaweng ti nagan ni Ruki. Masirib. Adu dagiti kapanunotanna a nangispal kadagiti padana a bagas iti dawel dagiti abaleng. Ken kadagiti peste.

Isu a kasta la unayen ti panangdayawda kenkuana. A dimmakkelan la ket ngarud ti panagkitana iti bagina.

Nagarapaap ni Ruki. Kayatna ti ad-adda pay a maam-ammo. A saan laeng nga iti minuyongan ni Lakay Perdi.

Maysa nga aldaw, pinanawanna ti minuyongan. Nakagteng iti nalawa a daga. Nagadu dagiti sabsabli a mula a nakitana.

Gapu ta masirib, nalaka laeng a naam-ammo iti nagdappatanna.

Naragsakan la unay ni Ruki. Agingga a pati daulo, ni Durian, iti dayta a minuyongan, dinaydayawna ti kinasirib ni Ruki. Innalana a kaduana ni Ruki.

Naglatak ni Ruki. Iti sibubukel a minuyongan, dinaydaywda la unay.

Kasta a kasta iti inaldaw. Tapno ad-adda pay a maayatan ni Durian kenkuana, linalaing ni Ruki ti nagtrabaho. Ikalinteganna dagiti pammilin ni Durian. Ken ni Durian a mismo. Addada ngamin gundaway nga adda mangmangngegna a reklamo.

Ngem ken ni Ruki, aydolna latta ni Durian. Nabagas la unay dagiti kapanunotanna. Isu a kunkunana nga inutil dagiti agrekreklamo. Saanda nga ammo ti ibagbagada.

ITI maysa nga aldaw, adu manen ti nangbabalaw ken ni Durian. Pinaiparitna ngamin ti panagsasarita a grupo. Ken pinarikpanna ti pasdek a mangparparnuay iti samiweng manipud kadagiti bulong. Ken kadagiti agtinnag a danum.

Nagliday dagiti adda iti minuyongan.

Idinto a ni Ruki, maragragsakan. Saanen nga aginaldaw nga ikalinteganna ni Durian. Awanen ti pasdek a pannakangiwat dagiti adda iti minuyongan.

Nagawid ni Ruki iti dimmakkelanna a muyong. Panggepna laeng ti pumasiar.

Natalna a nadanonna ti nasao a minuyongan. Awan gargaraw dagiti bulong iti aglawlaw. Namaga ti daga. Ken kasla aglalami dagiti mula.

“Komustakayo, kaminuyongan?” inkablaaw ni Ruki. Nagtaraki iti nangina a suotna a manipud iti abaka.

Kinitada laeng. “Saandak kadin a malasin?” dinamagna. “Siak daytoy… ni Ruki! Kaminuyonganyo a dati…”

“Awan ti saan a makaam-ammo kenka,” kinuna ni Balanghoy a langana ti nakapsut. “Naaweng ti naganmo iti intero a daga. Amin a minuyongan, dinaydayawda ‘toy minuyongan a naggapuam. Nagasatkami kano ta adda kas kenka a napataudmi.”

“Met la gayam!”

“Ngem kasano a nagasatkami?” ni Kammotit ti nagsao. Nakakutkuttong dagiti lanutna. “Saanmo man laeng nga inusar ti laingmo.”

“Ania ti kayatmo a sawen?”

“Dinaydayawdaka idi ditoy. Nagpaiduma ti siribmo. Ngem manipud nagbalinen a bossmo daydiay a Durian, nagbaliwkan. Saanen a pagimbagan ti imbagbagam. Ti inar-aramidmo. Kinnannakan ti igges a nagtaud ken ni Durian.”

“Gapu iti panangilablabanmo ken ni Durian,” kinuna met ni Sago, “kitaennakami a pinanawam? Agkukuttongkamin. Gapu dayta kadagiti pammilin ti bossmo nga inlablabanmo pay. Dakami ti nagsagaba.”

“Ammom,” binagi met ni Ubi. “Ubbaw amin nga imbagbaga ni bossmo. Ngem awan ti maaramidanmi ta nanumokami laeng. Kas mamagbaga kenkuana, kinasaritam koma.”

Idi laeng a naglawag ti panunot ni Ruki. Napanunotnan a husto dagiti kamuyonganna.

Timmallikud ta kasla awanen ti rupana nga isarang pay. Panagriknana, maysa a rinuker. Wen, isu a dinaydayawda, maysa gayam a rinuker.

Ruki, rinuker a tugi. Dayta la ketdi ti ibagbaga dagiti kamuyonganna.