Sadiay Puro Arosip (Maikadua a paset)

Nalames ti kabaybayan iti aglawlaw ti Puro Arosip. Dagiti mangngalap ket nadumaduma met ti usarda nga agkalap, a kas iti kitang – maysa a kita ti banniit nga addaan iti ginasut a sima a naikonektar iti atiddog a tali ken maiwayat iti ayuyang dagiti ikan lalona dagiti ikan a mataan, kabalias ken dadduma pay.

Ti kangrunaan a kalap iti kabaybayan wenno iti igid ket sigay, iti aldaw wenno iti rabii. Adda met dagiti agaramat iti tabukol iti igid. No nalinak ti malem, sigurado dayta a dumulong ti adu a sibisibit nga usar iti panagpalaoy wenno agaramat iti sinanpadaw nga addaan simsima ken iyuyaoy iti tukot ti baybay. Kas iti palawag dagiti nagimtuodanmi idi, paborito kano a takeban dagiti nadumaduma a pusit, kurita ken pataw-laki ti palaoy a sinanpadaw. Ti pataw-laki ket dagiti pusit nga addaan pataw. Nasamay nga agas ti kabbi wenno beke ti kinarus a naibilag a pataw ti pusit ta dayta ti masansan nga eksperiensami sipud pay ubingkami. Dumulong, ti termino dayta a puro ti tumapog iti baybay nga agkalap. Ti sibitsibit ken bassit a banka ken magaudan, gagangay nga addaan iti pasaplak wenno outrigger a kawayan ngem sumagmamanon iti nagaramat iti polymerizing vinyl chloride (PVC) pipe ken nasullatan ti agsumbangir a bunganga tapno di serken iti danum. Nasiksiken kano ti PVC pipe ngem ti kawayan, ngamin ti gagangay a maaramid a pasaplak ket dagiti naganus a kawayan wenno dagiti tunged ta nataptapaw ngem kadagiti nataengan ken wasnay. Kasta ti palawag dagiti nagdamdamaganmi.

Adda napaliiwmi idi a sumagmamano nga agusar iti bulibuli – ‘tay babassit ti inabutna nga iket a pagkalap kadagiti babassit nga ikan a para daing a kas ti bagsang, talibukno, barangan wenno danggit ken dadduma pay. Ti espesial a daing ti puro ket ti aw-awaganda iti bumra, ti dua ramayan kadadakkelna a monamon. Naimas nga isigang wenno ipaksiw ti sadiwa itoy. Agnaed ken dimmakkelak iti asideg ti kabaybayan, ngem daydi laeng a nakakitaak iti nagdadakkel a monamon wenno dilis iti Tagalog. Adu pay ti taburkik, maysa a klase ti monamon ngem maris ngumisit wenno kunig. 

Kaaduan a kalap iti rabii ket ti larganete, ti atiddog a sigay, masansan a masilawan iti maipatapaw a gasera a pangatrakar kadagiti ikan. Dagiti met dadduma ket agsangatda kadagiti rineppet a bulong ti niog, a masansan a pagaponan dagiti bulilit, hasa-hasa ken kapadada. Dagiti rineppet a bulong ti niog ket kapada ti annuper a bulbulong ti bitnong wenno samak wenno kupkupiyes nga idarekdek iti puser iti igid ti karayan no panawen ti panagdinakkel ti danum no katutudo, ammomi daytoy ta isu idi ti aramidmi iti ilimi no panawen ti nepnep. Annuper iti baybay ti coined word wenno pinutar a balikas a pinangawagmi kadagiti rineppet a bulbulong ti niog nga inkabil dagiti mangngalap iti kabaybayan sada sangaten iti rabii babaen iti iket a kurukod nga addaan iti bubo. 

Adu pay ti mabatok a maratangtang ken panapana. Nagbabagas dagitoy. Ilako a dagus dagiti agbatok dagiti maalada iti komprador itoy. Idi naisurotkami a napan nagala iti panapana tapno idokumentariomi, nasdaaawkami iti panagalada babaen iti inda panangsukit a panangikabil iti tiklis nga addaan iti abut a maysa pulgada dayametro. Iti pannakayakayak dagiti panapana, matuktukkol metten dagiti atitiddog a simada wenno siitda agingga makalboda. Naramraman nga adayo ti panapana ngem ti maratangtang. Babbabassit ngem namsek ti ikutna a bagas. Isu met laeng nga ad-adu iti aggatang itoy uray no nanginngina. 

Iti Ilocos, lalo iti ilimi, saan a maikaskaso ti panapana, adaywanda ketdi daytoy ta maigapu iti atitiddog a siitna, nasaem la unay no mabaddekan, a gagangay a dayta a rason iti panangkayakay.

Adu pay dagiti shells nga awaganda iti kalwit, sungetan, ampalos ken dadduma pay. Adda pay ti mabatok a badongbadong wenno mapidut lattan a nakatakder iti kadaratan no kaugot. Badobadong ta kasla kadakkel ti tadem ti wasay ken nagtrayanggulo a kas iti badongbadong wenno ‘tay ababa ti putanna a wasay wenno ‘tay aw-awaganda iti tomahawk iti English.

Nalabbaga ti maris dagiti tirem! Wen, sadiay laeng Puro Arosip ti nakakitaak iti tirem a nalabbaga. Tirem-kabkabayo ti pangawagda daytoy. Babbabassit ngem nababagasda ken nagraman. Kimpetda kadagiti tangrib a kanayon a pagtapliakan dagiti dalluyon. Pinadasmi met idi iti napan nagsukil a kas paset ti dokumentario.

Numan pay nabaknang ti lugar kadagiti nadumaduma a marine life, dagiti agtutubo sadiay a puro ket agpanaw: agbirok iti trabaho ken kaaduan kadakuada iti saanen nga agsubli iti Puro Arosip lalo kadagiti nakaestablisar iti nangayngayed ken nagingin-awa a kasasaad ti biag.

Nagtubo iti lulonanmi ti dakkel a barikawwet iti saan a panagsubli ti pimmanaw iti nakaiyanakanna nga ili.

Dayta ti nangipaay kadakami iti kuriosidad a mangammo iti kinaannia ken kinagapu dayta a panagpanaw.

Apay a kasta ti mapasamak? Tapno tarayan-panawanda ti kinarigat ti panagbiag? Tapno agsapul iti nalanglangto a pagaraban?

Ti dakkel a tubeng ti panagdur-as a nakitami, ket agpatingga laeng iti elementaria ti eskuelaan iti Puro Arosip. Dagiti dadduma nga agpursigi nga agadal ket mapanda agbasa kadagiti kabangibang a puro wenno iti ili. Dagiti saanen nga agtuloy nga agiskuela isuda ti kaadduan a mangkamkamat ti ikammetda. Dagiti dadduma, makigasanggasat nga agbirok iti trabaho a kas babaunen ken dadduma pay a menial a trabaho. Dagiti agbati iti puro ket makigubgubalda lattan iti nariinganda a kasasaad iti biag. Dagitoy ti nakitami iti daydi a panagadal ken panagsukisok: ti kinaawan ti oportunidad iti masakbayan, ti kinakirang iti ammo tapno agbalin a pagkakitaan dagiti kinabaknang ti Puro Arosip, ti kinakisang iti resources tapno maragpat ti ideal a panagbiag, ken ti eksploytesion kadagiti dua nga immuna a nadakamat babaen kadagiti mananggundaway a nangisagpat iti nakarkaro pay a pannakalmes a kasasaad dagiti annak ti Puro Arosip. Eksploytesion, ta iti panagawidmi, nagpassiarkami iti tiendaan tapno agpaliiw, ket nakigtotkami pay iti presio ti tungdol ket agpateg iti duagasut a pisos kada kilo! 

ISU A dayta a rason ita, iti nangipaay iti gutugot a panagadal-panangamiris manen, panagsukisok ken ebaluasion iti Puro Arosip no rumbeng wenno saan nga agbalin a resipiente ti tulong-panagdur-as babaen ti Interactions International. Tapno adalen manen ken obserbaran ti kabibiag dagiti agindeg. Lalo ti social movement ken implikasion ti panagpanaw dagiti agtutubo iti dayta a lugar. Ti panagpanaw iti nakaiyanakan a lugar, nangruna dagiti agtutubo ket mapaspasamak iti adu a lugar. Gagangayen dayta kadagiti away. Iti ababa a pannao, panagbirok iti narabraber a pagaraban ken padas iti biag. Siempre pay a, no masirmatam a nalidem ti masakbayam iti lugar nga ayanmo wenno nakaiyanakam, nga awan iti mapidutmo nga oportunidad tapno maitag-ay ti panagbiag, ken no iti sabali a lugar ket maripripiripmo a pakadilamotan kadagiti ingpen a panagbalbaliw, saan a bumdeng a mapasamak iti panangpanaw iti nakaiyanakan nga ili. Ta awan met ngata iti saan a mangayat iti positibo a panagbalbaliw ti kasasaad iti biag.

Adda arapaap tunggal maysa. Adda namaris a sirsirmataen a masakbayan. Adda ingpen tunggal maysa a pagbatayan wenno pamantantayan iti kita wenno wagas ti panagbiag a makaited iti makapatik-ab. Adda daydiay ingpen wenno obhetibo a kayat tunggal indibidual a ragpaten tapno mariknana ti pannakapnek.

Agingga saan a makarikna iti pannakapnek ti tao dinto met mamingga nga umaliwaksay ken agbirok iti umno ken maitutop a kaikarianna. Tuntonen ket tuntonenna ti maitutop ken rumbeng a kaimudinganna iti daytoy a lubong.

NAKAGTENGKAMI iti Puro Arosip. Nalinak ti baybay ket naannayas ti taray ti flatboat. Daddadakkel ngem kadagiti ordinario a de motor a banka a nagsinantrayanggulo iti ubetna. Ti flatboat ket daplat wenno flat ti suelo wenno flooring ken nalawlawa daytoy, addaan met laeng iti pasaplak a plastik a tubo a nasullatan iti agsumbangir a bunganga tapno saan a serken ti danum. 

Napaliiwko a dagus nga adun ti namalbaliwan ti lugar kasta met dagiti lumugar. Napaliiwko a nagsabalin ti aglawlaw ti Arosip. Sabalin ti buya, saanen a kas idi a madandaniwan ti kinadaegna ta guyugoyenna ti rikna sumrek iti mistiko a lubong iti kinamanagputar kadagiti makaguyugoy a balbalikas. 

Awan pay laeng iti kuriente, nupay sumagmamano iti agar-aramat iti solar panel. Ngem kas iti sigud, agpatingga kano pay laeng iti elementaria ti eskuelaan.

“Emil, ania dagita?” Dinamagko dagiti nataratar nga istruktura iti agarup limagasut metros manipud iti takdang.

“Fish cages, Sir. Kaaduan ket kukua dagiti Taiwanese ken Chinese. Adda met kukua dagiti Koreano. Pinalubosan ti local a gobierno nga agipatakderda dita. Linawlawda iti fish cages ti puro.”

“Ania dagiti nakapupok?” Ngem simmeksek latta iti mugingko ti isasangbay ti Cage Culture in Aquaculture iti lugar, a saan koma a rumbeng nga iti asideg ti komunidad. Segun iti napalabas nga inkam panagsukisok ken ebaluasion, ti kastoy a klase ti produksion ti ikan ket pudno a makatulong unay iti panagdur-as ken makatulong a bumileg ti nailian nga ekonomia, ngem iti laeng mabiit a tiempo. Ta di bumurong a dumteng ti panawen nga ikaro dagiti umili ti pannakarames ti baybay, inton masabidongan maigapu iti sintetiko a pagpakan kadagiti ikan. Dagiti naurnong a sintetiko a pagpakan kadagiti ikan iti agbalin a sedimentario wenno latak iti tukot ti baybay. No maurnongen dagitoy maibilangen a serioso a kaso ti polusion ti danum. Maysa a sabidong a mangpatay kadagiti amin a nagbiag agraman dagiti ruruot ti baybay, dagiti shells iti tukot ken kimpet kadagiti tangrib. Ti implikasion daytoy, ad-adda a rumigat ti kasasaad dagiti agindeg, lalo a kumurapay dagiti nakurapay ta awan metten iti makalapan nga idasarda iti panganan.

“Kaaduanna ti bangus ken takulit, Sir.” Takulit, a ti kayatna a sawen ti grouper fish, nga addaan iti adu a klase.

“Sadino ngaruden ti pagkalapan dagiti taga-Arosip?”

“Agpataawdan, Sir. Kaaduannan ket agturongdan dita Karburo, nangruna dagiti addaan iti batel. Ad-adu ngamin iti makalapan sadiay. Taga ditoy met laeng dagiti tripulante.”

(ADDA TULOYNA)