Sadiay Puro Arosip (Maudi a paset)

“Sadino dayta a Karburo?” Nupay maripiripkon ti kunana a lugar, nasken a penkek no pudno met laeng iti atapko.

“Scarborough shoal, ti kunadansa, Sir. Dagiti puro dita kataawan. Walo nga oras ti biahe manipud ditoy. Adu iti mapan sadiay ta nalames. Saan laeng a Pinoy, no di pay ket Vietnamese, Taiwanese, Chinese ken dadduma pay. Isuna laeng, kuna ni amang, masansan nga iparit dagiti Chinese iti agkalap ta kukuada kano dagiti puro.”

Pudno ti kinuna ni Emil. Tinagikua dagiti Chinese dagiti puro dita West Philippine Sea, iti laksid a nangabak ti pagilian iti kaso a panangtuntun ti karbengan iti panagtagikua. Idi Hulio 2016, ti pangngeddeng ti tribunal ket naisaad babaen iti Annex VII of the United Nations Convention on the Law of the Sea (UNCLOS) maikontra iti maritime claims ti Peoples Republic of China. Maysa nga Exclusive Economic Zone ti pagilian dagiti sumagmamano a puro base iti international law.

“Dagiti trabahador dagita a fish cages, taga ditoy Puro Arosip?” Insublik ti saritaan. Madama nga agiw-iwa iti tinangriban nga ikan a kilawen ken karusanna iti mangga. Uray sadiay Ilocos, paboritomi met nga aramiden a kilawen, upran iti sukat’ sili, mermeran iti adu a lasona dayta tinangriban nga ikan a maris berde wenno ti aw-awaganda iti molmol.

“Saan, Sir, naggapuda iti Bisaya. Dida kano kayat dagiti taga ditoy puro ta nanginngina iti singirenda a sueldo. Dayta met ti ibagbagada.” Nagkatawa.

Nalagipko dagiti naipadpadamag idi, a dagiti taga-aywan kadagiti fish cages kadagiti nadumaduma a lugar iti makinlaud a paset ti Pangasinan ket naggapu iti Bisaya. Iti rason, a nalaklaka iti panueldo kadagitoy, ta rinekrut dagiti ahensia; isuna laeng, adda dagiti naireport iti telebision ken pagiwarnak a saan a naited ti umno a ganaren dagitoy a trabahador.

Minatmatak ti naimallukong a tungdol. Simmeksek iti mugingko iti innak panagimtuod.

“Adu pay ti maala a tungdol?”

“Saan a kas idin, Sir, kimmapuy kanon, dayta ti kuna ni amang. Kunaen pay ketdi dagiti dadduma a maigapu iti pannakalilibeg ti baybay lalona iti tukot. Isu a manmanon dagiti agtubo Dipay ketdin makita.”

“Apay a nalibeg?”

“Pinalibeg dagita fish cages, Sir…!”

Napaangesak iti nauneg ken nagulimek kabayatan nga in-inut a natulidtulid dagiti bukelbukel dagiti matak ken panagallingag iti yar-arasaas ti pul-oy.

“Dagiti taklobo?” Kinunak idi napasublik ti riknak, ngem dina masungbatan, a nalabit dina maawatan. No apay ketdi a, a nalipatak nga imbaga met ti rumbeng a termino itoy. “Dagiti mellet ti kayatko a sawen…”

“Nakisang kano metten, Sir, kuna ni amang. Adu dagiti immay idi nagala. Dagiti laengen adda kadagiti mabambantayan a fish sanctuary. Sapay no kailiwko metten iti kinarusan iti mangga.”

Nagbaliwen ti lugar. Linikmutko ti Puro Arosip. Ti puro a nangisab-it ti essemi idi nga agdaniw. Ngem itan, nagipusen iti nauneg a sennaay. Narigat ngamin a tiliwen dagiti kupagen a balikas no adda kubuar ti rikna a nalilibeg. Ti agtiliw kadagiti kupagen a balikas ti maidasdasay ket apektaranna met ti rikna, ket no saan a magesdan ti sainnek, saan a bumurong iti panangibbet iti makasilud a balbalikas. Wenno saan, liklikan a tiliwen ta dagiti laeng maitutop ken maiparbeng nga agrebbeng itoy nga arte iti makabael a mangibaklay iti dagsen ti dagensen. Saanak a disipulo iti daytoy nga arte ngem agessem laeng a ginutugot ti kinangayed iti aglawlaw. Napaangesak iti nauneg ket kimmubuar ti bara a nagalimuom iti barukongko. Iti itatangadko, awanen iti masirmatak a silpo dagiti dandaniw nga inyanud ti dalluyon.

Iti rabii, naatap ti turog. Aminek, diak maibaga no naragpat wenno saan ti Puro Arosip ti pagalagadan ken reglamentos tapno agbalin a resipiente ti outreach programs ti Interactions International. Saanen a sakop ti trabahok, ngem panggepko nga isubmitarkonto latta ti naisurat a rekomendasion ken paliiw daytoy a panagadal ken sukisok kas paset ti trabaho. Adda ketdi ti sumagmamano a posible nga agbalin a resipiente iti educational assistance ngem nasken nga agdalan iti pannakaarisit no maitutop ken rumbeng nga umawat iti tulong ken pannarabay.

Iti panangamirisko, nalabit a saan a mabalin a sibubukel a puro wenno maysa kadagiti komunidad itoy ti tulongan ta aglak-am la ketdi iti adu a lapped no di man ublag. Ta segun iti nagdamdamagak, iti bukod a paliiw ken panagamiris, inalikumkom metten ti pinnulitika ti puro. Dagiti situtugaw a barangay officials ken nakabalubalda iti kallabes a basingkawel ti politika ket agpipinniltakdan ti rupa, pinnadakes ket inyanud ti dalluyon ti panagkaykaysa ti puro. Adu iti mangayat a mangiggem ti poder para iti bukodda nga interes ken intension.

Nagbaliwen ti lugar. Dimmakkel ti papolasion. Saanen a kas idi a naanepda a gumawawa tapno maitag-ay ti kasasaada iti biag, ta nalabit iti pannakaagaw kadakuada ti kinabaknang ti baybay. Ad-adda a pagnumnumaran dagiti oportunista ken kapitalista. Dagiti saan a mangikankano iti sapasap a pagnam-ayan no di ket iti bukod laeng a pagkakitaan. Napasennaayak ta saanen a maturog ti rabii ti Puro Arosip.

Pagammuan, kellaat a napisang ti keltaang ti rabii maigapu iti nagsasaruno a paratupot ken kanalbuong iti bandanat’ amianan. Immalingawngaw dagiti aso. Nagpaliiwak. Nabayag. Dimteng ti ulimek. Kasta met ti idadateng ti nairut a tuturogak.

Kabigatanna, iti malem, nasaludsodko. “Paltogsa met dagidiay naguni idi rabii, Emil?”

“Wen, Sir, adda kano kinamat dagiti Seaborne Cafgu ken army, a nakabase dita Purok Catangriban dita amianan. Kasta ti kuna itay ni Tang Berto, a pangulo dagiti mangsupsupring kadagiti fish cages. Nagranakami iti kantina ni Nana Ceding.”

“Kinamatda? Agtatakaw wenno mangriribuk?”

“Saan, Sir…” kunana iti nakapsut, ken kasla alusiisen a mangibaga.

“Asino ngarud…?” Nagrupangetak.

“Atapenda a rebelde.”

“Pudno, aya? Addan, aya, maisarsar-ong ditoy?”

Saan a makauni. Ngem kunana met laeng iti nakapsut. “Wen, Sir, maatap a dagiti naggapu dita kabangibang nga ili. Kas kuna ni Tang Berto, saan a mababalaw no adda kumpet iti patadem no tallikudan idan dagiti agrebbeng.”

Nagtayyek dagiti bukelbukel dagiti matak. Naisubli kaniak ti napalabas a pakasaritaan ti armado a dangadang iti pagilian ket nainaw ken naipasngay iti bassit a barangay ditoy makinlaud a deppar ti Pangasinan.

Nagsanapsapak, ta daytan ti nangipinal ti konklusion iti mugingko. Diakon isubmitar daytoy a sinukisok. Maysa kadagiti sistema nga annuroten ti II iti panangliklikna a tumulong iti komunidad a kinaadda a mapaspasamak a nadara a dangadang ti gobierno ken rebelde. Liklikanna dagiti posible a sagabaen. Liklikanna iti bumaet, ta gagangay ti bumallaet ket masansan a maipaet. Ta kadagiti komunidad kadagiti sabasabali a pagilian a tinultulongan ti II nga addaan iti armada a dagadang ket saan a nasayaat iti nagtungpalanda no di ket pannakalpay ti abaga, nalapdanda a tumapog a mangiyawat kadagiti imada iti ima a nakatanggaya ken gumawgawawa. Saan a tapogan ti II ti komunidad a ginemgeman dagiti maimpluensia wenno puersa. Kumayakay no daytoy no adda dagiti makibiang wenno pumapel iti itutulong. Siempre dagiti epal a persona, aramatenda ti interes para iti bukodda a pakairanudan nangruna iti ikub ti politika, ken posible pay nga isuda iti agparang a nagtaudan dayta a tulong. Kasta ngamin ti eksperiensa ti II iti kallabes. Ket siempre pay a, saan a kayat a tapogan dagiti conduit, partners ken donors ti lugar a lamlamuten ti ngumayngayebngeb nga apuy. Liklikanda ti lugar a nagapunan dagiti nakanganga a buwitre. Maikontra iti mission and vision ken obhetibo ta saan met a pinnolitika nga isyu ti napudno nga itutulong.