Sadiay Puro Arosip (Umuna a paset)

NI EMIL ti immuna a nagrehistro iti mugingko iti panagsapsapulko iti prospek a komunidad a posible nga irekomenda nga agbalin a resipiente ti outreach programs ti Interactions International, maysa a non-profit organization a pagtrabahoak a kas specialist in monitoring, evaluation and research. Taga Puro Arosip ni Emil. Immabuten iti uppat a tawen a kas janitor-messenger ti Interactions International ti opisinana iti pagilian. Sinukatanna ti nagretiron nga ulitegna.  

Ti II ket mangipaay iti tulong kadagiti nakukurapay a komunidad ken kadagiti agindeg itoy babaen iti panangilungalongna kadagiti posible a solusion ti sapasap a parikut ken mangpataud ti oportunidad a mangitag-ay iti kasasaad ti biag. Adda met dagiti indibidual a resipiente iti educational assistance wenno livelihood assistance. Adu dagiti conduit, donors ken partners ti II iti sangalubongan a pagtaudan iti financial, spiritual, material ken technological assistance a nasisita a kasapulan iti panangitaguyod ti panggep. Sumagmamanon a nakurapay a komunidad iti innem a pulo ket innem a nasion iti inna natulongan ken madama a tultulongan ken imonmonitor ti taray ti sagsagrapenda a pannakaitag-ay ti kasasaad iti biag. Pannakaipakita ken pannakaiparikna kadagiti maseknan ti kaitutopan ti humanidad.

Daytoy met rason ti nangguyugoy ti riknak a mangipateg kadaytoy a trabaho: kabarbaro a disso, kabarbaro nga eksperiensa, lumawlawa ti panirigan iti biag ken immatiddog ti wayat a tali ti pannakaawat.

Baroak pay, ta nasken a sipupuso nga awatek ti kinadda iti responsibilidad ti kaayan-ayatko a kas bread winner iti pamiliada sakbay nga inkam agsimpa. Ta uray, agpadakami a mamati, a ti panagasawa ket adda iti umno a panawen ken nasken nasisita nga adda iti urnong a pagtugawan tapno nalawlawa ti aangsan.

Bitbit ni Emil ti sagad ken dust pan. Ta no awan ti obraenna wenno saan a naibaon, agsagad, aramidenna lattan ti rumbeng a maaramid a kas kiddawen ti akemna iti trabahona. Nagaget, ket lalo nga immanep iti trabahona iti panaganak ti asawana iti umuna a bungada.

Pudno la unay, a ti anak ti makagapu no apay a dagiti nagannak ket naresga ken naanep nga agtrabaho, adda rason dayta a panaggaget, ti panangsirmata ti naranniag a masakbayan. Ta kas itay kunadan, ti nasapa maarus pay. Isu nga ita a nasapa pay isaganaan ti masakbayan dagiti annak. Raemek dagiti nagannak nga adda iti kasta a paniririgan.

“Emil, agbakasionka idiay Puro Arosip itoy a long week end?” Kinunak a dagus idi makaasideg iti lamisaanko. Pamugoten ken agtayag iti lima a kadapan ken lima a pulgada. Nakaranting nga aggunggunay ken kanayon a nalawag ti rupana.

“Dayta ti pangpanggepenmi ken baketko, Sir James, ta kayat kano a makita dagiti dadakkelko ti anakmi,” kunana nga immisem. Ni Rowena, ti asawana, maysa idi nga agtagilako iti department store, a kas iti nasaona kaniak iti naminsan a tungtongan, nagam-ammoda, nagkarelasion ken nagkalaysa iti hues ta agdumada iti nariingan a relihion. Saanen a pinalubosan ni Emil nga agtrabaho pay ni Rowena ta asikasoenna laengen ti anakda.

“Sumurotak man met! Kayatko manen a makita ti lugaryo!”

“Adayo ken maysa a nakurapay a puro, Sir…! Awan kuriente. Dikay makausar iti gadiet. Agbabawikayo laeng!” Nagkatawa pay iti apagapaman. Mangipasimudaag a saan nga ang-angaw ti ibagbagana.

“Napanakon sadiay idi agis-iskuelaak pay laeng. Makalawaskami, ket nagpintas a lugar. Kayatko a makita manen. Dika madanagan, uray ta duduakay’ met ken Rowena, uray siak iti mangigasto ti pagpletetayo ken makan.”

“Tenkyu, Sir James. Ngem barongbarong laeng ti balaymi a sumangbayantayo.”

“Hu, sika met! Nairuamakon kadayta, naggapuak met iti nakurapay a pamilia, ti sangkasapulan sangkaapuyan. Ti nasken nga iseksekmo iti panunotmo ket saan a daydiay no ania ti sangbayan no di ket ti importante ket no asino ti mangpasangbay.” Immisemak, ta dayta nga imbagak ti kasla namagtung-ed kenkuana nga umis-isem.

Puro Arosip, iti makinlaud a paset ti probinsia ti Pangasinan. Maysa a puro a buklen iti lima a purok a mangbukel ti Barangay Arosip. Nabiit pay a naideklara a kas barangay, nasurok dua a dekadan ti napalabas. Nawatiwat iti agturong sadiay, ta manipud iti ili, abutenna iti nasurok dua nga oras a panaglayag dagiti babasssit a de-motor a banka iti kataawan sakbay a magteng. No nadalluyon ti taaw, nabaybayag. Gagangay met ketdi, a dagiti batel wenno dagiti daddadakkel a banka a de motor a kukua dagiti komprador iti agbiahe manipud iti puro agingga iti pantalan iti ili, no ibiaheda dagiti kinomprada agpasaherosda metten. Nadardaras bassit ti biahe ti batel. Kaadu iti agudong iti aldaw ti Mierkoles ken Domingo a kaaldawan ti tienda ti ili. Dayta metten ti nakairuaman dagiti umili iti Puro Arosip a kas aldaw ti panagaliwaksay wenno pangsirpatan iti oportunidad para iti sabali a desdes a daliasaten iti biag. Dayta panangsirpat iti oportunidad ket adda iti panunot dagiti agtutubo sipud pay iti panagluom ti nakemda. Saan laeng a dagiti agtutubo, uray dagiti sumagmano nga ubbing a nasapa a binangon ti responsibilidad ken inaldaw a makigubgubal kadagiti aramid iti kabaybayan tapno masilpuan laeng ti apaggaw-at nga anges. Isu a dagiti agtutubo, agpanaw kadayta a lugar. Agpanaw, a kunam la no kas resga ti tumatayab a nawayawayaan iti nakaipupokanna a tangkal. Dayta ti natakuatanmi idi nangiwayatkami iti makalawas a panagadal ken panagsukisok.  

ESTUDIANTEKAMI idi, iti kursomi a Bachelor of Arts in Social Sciences. Tallokami a lallaki.  Immaykami idi iti Puro Arosip tapno idukomentario ti kabibiag dagiti lumugar a kas paset ti undergraduate thesis and dissertation. Kasapulan ngamin a naisabali ti idokumentario ken suraten a thesis and dissertation. No mabalin dagiti saan pay a naadakan ken adda pakainaiganna iti pitik ti sosiedad, daytay addaan iti nalawlawa a panagkita ken panirigan, ken iladawanna ti sibubukel a mapaspasamak kadagiti mangngalap, saan laeng a dayta a lugar no dipay ket makita ken maeksperiensa dagiti amin a mangngalap iti pagilian; adda kadayta a lugar a pagadalan ti sumagmamano no diman ket sibubukel a parikut ken mapaspasamak iti biag dagiti mangngalap. Rekititos met iti obhetibo a maisingasing iti komentario ken rekomendasion dagiti posible a makasolbar dagiti pakarikutan ken sumagmamano a paliiw.

Iti ababa a pannao, ti motibo ket idokumentario ti kabibiag dagiti mangngalap, no kasano a makigamuloda iti nariinganda a biag. No rumangrang-ayda met laeng iti bukodda nga anep. No ania dagiti paniriganda ken ingpen iti masakbayan. No ania dagiti tubeng ken lapped iti tartarigagayanda a klase ken wagas iti panagbiag a pakariknaanda iti pannakapnek. Dokumentario babaen iti video camera, photography ken babaen iti sinurat. Ket no mapagasatan ti sinukisok a maysa kadagiti napili a kakapintasan, maipablaak iti quarterly a libro ti College of Arts and Sciences ken maidulin iti microfilm para iti masakbayan a panagsukisok ken panagadal. Kasta ti kinapateg dagiti theses and dissertations ti unibersidad. Kasta ti panangipateg ti College of Arts and Sciences dagiti theses and dissertations a nagrigrigatan a sinukisok dagiti naanep ken naresga nga estudiante kas paset iti pannakaitag-ay ti nasion nga agturong iti kinaprogreso.

Napaliiwmi idi, malaksid ti kangrunaan a pagsapulan ket ti panagkalap iti baybay, adu met dagiti agbatok ken aggursot kadagiti narway a tungdol kadagiti tangrib wenno iti tukot kabaybayan. Ti tungdol ket maysa a kita ti arosip, ‘tay daddadakkel dagiti tinukelna ken ungkayna ken gumasang. Maiduma ti arosip iti Ilocos a babassit dagiti tinukelna, saan met a nagasang ken napipino dagiti ungkay, ken nalaklaka a malmes wenno aglaylay. Ubbing, agtutubo wenno nataengan, lallaki wenno babbai dagiti agbatok. Madalusan, sa mailako iti komprador itoy iti kinse pisos tunggal kilo kalpasan a nadalusan. Ti kinaadu ti arosip iti aglawlaw ti puro, dayta metten iti nakaadawan ti naganna nga arosip, kas maibasar iti naiprinta a historia ti lugar ken dagiti oral history dagiti nataenganen nga agindeg a nakasarsaritami. Dayta ti nakaadawan ken pannakabuniag ti naganna a Puro Arosip.

Adu met ti mabatok a mellet – dagiti kakasla bigao ken labba kadadakkelna a shell. Ti mellet ket saan laeng a naimas a sidaen ken nangina ti panaglakoan no dipay ket masansan a pakaalaan iti perlas. Isu a dagiti agbatok itoy, kitaenda pay nga umuna iti uneg ti danum no nakanganga daytoy no addaan perlas. Segun kadagiti bumabatok a nakasarsaritami, lalona dagiti agar-aramat iti air compressor nga agbatok iti naadalem a paset ket dagiti laeng adda ikutna a perlas iti alaenda, ta masansan a dagiti dadakkel wenno nataengan iti maaddaan itoy, dagiti kakasla ulo wenno basbassit ket dida kutkutien, bay-anda laeng a dumakkel pay a pagtubbuan ti perlas. Ilakoda dagiti maalada a perlas kadagiti alahero iti ili wenno iti kabisera. Dagiti makasidsida, mangala laeng iti dua wenno tallo. Ti kabukbukodan a proteksion ken konserbasion dagiti taga puro iti nangpaadu ti aw-awaganda iti mellet. Inaywananda tapno saan a dagus a maibus.

Naramananmi met idi ti mellet a kasla labba ken nakaalaanda kano iti perlas. Innala dagiti bumabatok tapno iparamanda kadakami nga agsuksukisok ken mangad-adal ti kabibiag iti puro. Ket kaskam la agkuykuyakoy iti sakbibi ti nagbakkog a bulan iti imasna, sangatimba a kilawen ken nakarosan iti sangapulo nga apaglabanag a mangga. Nakarosan, ti kayatko a sawen, saan a kas iti Ilocos a gagangay a magalip iti babassit wenno napino ti mangga. Sadiay Puro Arosip, makaros iti kutsara ti mangga tapno agbalin a napino a mailaok daytoy iti maragatas a tubbog-bagas ti mellet. Ket kunam pay, naikisap ti dua kaldero nga innapuy a nagsasangwanmi a sangapulo a katao. Daydi nga eksperiensa ket ibilangmi a naisangsangayan.

(ADDA TULOYNA)