Sadino ti Papanan ti Industria ti Tabako?

Mannurot: Kolum ni Danny Antalan

Saan la a maysa a bisio ti tabako!

Maysa daytoy a kultura nga impatawid dagiti nagkauna a henerasion ni Ilokano. Sakbay pay daytoy isyo ti sigarilio, siguden nga agdubdubla dagiti ap-apongtayo tapno isu ti payubyobenda. Saan a mailibak nga uray iti “Biag Ni Lam-ang”, naimudi kadagiti binatog ti balikas ti tabarkan a tabakoda.

Ngem uray ti kultura ken tradision adda ti panagbaliwna. Gapu iti nadaras a panagtulid ti lubong, dagiti nainsigudan nga aramid ti in-inut a pukpukawen dagiti baro a taray ti biag ken teknolohia. Ket kasla saan a mailaksid dita ti kangrunaan a cash crop ni Ilokano… ti tabako. Kinapudno, ti binilot a tabako ket sigarilio itan ti awagna.

Sumangsango ita ti industria ti tabako iti nainget a pannubok.

Umuna. Kampania kontra sigarilio. Ta saan a mailibak a maysa kadagiti kangrunaan a makadangran iti bagitayo, ruar wenno uneg, ket ti sigarilio. Nupay ibagbaga dagiti babbaket a nalaing a mangpayubyob ti tabako a daytoy ti nangpaatiddog iti biagda ngem iti pammaneknek manipud iti medikal a tabako ti maysa a kauyongan iti salun-attayo. Saan la basta a sagubanit ti lak-amen dagiti nalaing nga agsigarilio no di ket nadagsen a sakit kas koma ti kanser.

Resulta: nakangatngato a presio ti tunggal stick ti sigarilio a nagguabayan iti nakangatngato a tax a singsingiren ti gobierno. Iti simple a premise, no nangato ti presio ti sigarilio bumassit ti gumatang. Kasla ibagbaga ti gobierno a nasaysayaat nga agreklamoka iti presiona ngem agreklamokanto iti salun-atmo. Saan laeng a nasional ti kampania a manglapped iti panagsigarilio no di ket internasional pay. Iti lokaltayo, saan pay laeng a nagpatingga ti pannakaingato ti buis agsipud ta adda pay dagiti sumaruno. Kinapudnona, adu ti mangibagbaga a nababa pay laeng ti presio ti sigarilio a mailaklako ditoy no maidasig iti sabali a pagilian. Ti pakete maikkan ti pakete ken uray ti stick iti ladawan ti sakit manipud sigarilio.

Maikadua. Nainget a kompetensia. Iti sumaruno a tawen ket maiyemplementarton ti ASEAN Integration 2015. Karaman ti Pilipinas iti ASEAN wennoAssociation of South-East Asian Nations. Kas kameng ti ASEAN, karaman ngarud met ti pagiliantayo iti ASEAN Free Trade Area. Kayatna a sawen, mabalinna nga iserrek ken iruar dagiti produkto ken serbisio nga awan wenno bassit a tariff wenno buis a bayadan ti Pilipinas ken dagiti pagilian ti Brunei, Cambodia, Indonesia, Laos, Malaysia, Myanmar, Philippines, Singapore, Thailand, Vietnam.

Wen, karaman ditan ti tabako.

Ti dakesna, saan laeng a Filipinas ti agmulmula ti tabako kadagiti pagilian a kameng ti ASEAN. Ti pagilian ti Thailand, Malaysia ken Vietnam ket dakdakkel pay ti produksionda ngem ti pagiliantayo. Ti kompetision ita ket kalidad a tabako. Masapul a maingato ti kalidad ti maimula, maapit ken mapugon a bulong ti tabako tapno magatang ti bulong ti tabakotayo.

Iti kompetision, dakkel a banag ti kalidad ti bulong ti tabako. Kayatna sawen, mapukawen ti reject iti produksiontayo.

Maikatlo: Panangtakuat ti sabali a cash crop. Ni mannalon ita ket saan laengen a nakatutok iti maymaysa a produkto—saan laengen a konsentrado iti tabako. Kinapudnona, uray ti gobierno ket mangipapaayen iti leeway tapno padasen met ti dadduma a produkto-agrikultura. Mapaneknekan daytoy no nababa ti presio ti tabako ta dagiti mannalon ti agmula ti mais, mani, natnateng ken rootcrops iti sumaruno a tawen. Simple laeng met, no ni mannalon ti agmula ti sabali, bumassit ti produksion ti tabako.

Dagitoy a pannubok ti mangsuot ita iti gasat ti tabako ita ken iti masakbayan. Nabayagen nga adda ti sayangguseng iti tabako a kas sunset industry. Ngem pagsayaatanna ta agtultuloy latta met ti panagmula dagiti mannalon iti daytoy a mula a kangrunaan a mangipapaay iti dakdakkel a kantidad a kuarta kadagiti mannalon.

Ngem adu pay laeng a mannalon ti mangnamnama iti panangrangpayana. Adun a pakasaritaan dagiti mannalon ti nangibaga a ti tabako ti gapuna no apay a napagadalda dagiti annakda agingga a nakaturpos iti kolehio nga itan ket nasayaaten ti panagbiagda. Dagiti mannalon a nagkuna a nakatulong ti tabako tapno makapag-abroad ni baketda tapno makatulong iti panagbiagda. Mannalon a nakabangon iti nadaeg a balay.

Panawen manen itan ti panagbunubon ti tabako. Adu kadi pay laeng a mannalon ti agmula ti tabako itoy a tawen? Ket no agmulada, maragpatda ngata ti ibagbaga ti National Tobacco Administration a de-kalidad ti tabakoda tapno iti kasta kabaelanna ti makikompetensia iti tabako ti sabali a pagilian tapno makasapar iti AFTA iti daytoy sumaruno a tawen?#