SALAYSAY: Adu pakausaran daytoy a ruot

Napalalo ti pudot ken panagkirang ti danum iti kalgaw idinto a sobsobra a danum a mangitunda iti panaglayus ken nakaro a didigra iti tiempo ti tudtudo.

Dagitoy ti sumagmamano laeng kadagiti mapaspasamak itan iti lubong a maitudo a ti agtultuloy a pannakadadael ti aglawlaw ti makagapu. Awan ti masmasnop wenno pilienna a pagilian, superpower man daytoy a kas iti Amerika wenno third world country a kas iti Pilipinas.

Adu unayen ti naibelleng a chemical gases kas iti CFC, carbon dioxide ken carbon monoxide iti angin ket saanen a kabaelan a susopen dagiti kayo. Inayon pay ditan ti agtultuloy a pannakapukan dagiti kayo kadagiti kabakiran.

Kas addang dagiti eksperto, saanda nga agsarday a mangbirbirok kadagiti wagas tapno maikabayag no di man malapdan a maminpinsan ti pannakadadael ti lubong. Kas kuna dagiti eksperto, ti panagmula iti kayo a mangsusop iti makadadael a gases ti kasamayan a wagas tapno mapasubli ti balanse iti aglawlaw.

Idi 2001, impresentar ni Dr. Alfredo Rabena,  hepe ti Research and Development Office ti University of Northern Philippines iti World Conference on Science and Technology ti resulta ti panangadalna iti maysa a klase ti ruot nga addaan iti kabaelan a manglapped iti panagruka (erosion) ti daga. Daytoy ti ruot a Moras wenno Vetiver grass (Vetiver zizanioides) nga agtubtubo iti uray ania a klase ti daga. Gagangay nga agtayag daytoy iti 2-6 a kadapan ken umasping ti langana iti ledda ken pan-aw. Kadagiti away, kaaduan a makita ti Moras kadagiti bakras dagiti puttot, iti igid ti karayan ken uray pay iti kadaratan.

Iti sinurat ni Dr. Rabena a nairaman iti libro a “Harnessing Science and Technology to Meet the Global Challenges” nga impablaak ti Philippine Association for the Advancement of Science idi 2001, ditoy nga imbinsabinsana ti tulong ti Moras para iti pannakalapped dagiti dakes nga epekto ti panagbalbaliw ti panawen (climate change). No dua a bulanen a naimula ti Moras, makabaelen a mangtengngel iti daga  tapno malapdan ti erosion a mangitunda kadagiti landslide kadagiti bakras ti bantay ken pannakateppang ti igid ti karayan. Atitiddog  ken napuskol ngamin dagiti ramut ti Moras isu a no agaabayen dagitoy, marigatan metten ti napigsa nga ayus ti danum a mangiguyod iti daga. Iti met kadaratan wenno iti disierto, malapdan ti pannakaitayab ti adu a darat no kasta a dumuprak ti sandstorm.

Saan ketdi a nagpatingga dita dagiti agsuksukisok a pakairamanan ni Dr. Rabena a nangkita iti sabali pay nga usar ti Moras. Babaen ti maysa a panagadal iti laboratorio, naduktalan nga addaan ti bulong daytoy iti essential oil a mabalin a mausar iti panagaramid iti bangbanglo. Aw-awaganda iti steam distillation process ti wagas a panangilasinda iti essential oil manipud iti bulong ti Moras. Iti maysa a kilo ti bulong, makaalada iti lima a mililitro ti lana, ad-adu nga amang no idilig iti .5 agingga iti 1 a mililitro a maala iti sabali a mula a pakaalaan iti lana. Addaan itan ti UNP iti bassit a makinaria para iti small time extracting nga us-usaren dagiti estudiante para iti eksperimentoda.

Naduktalan pay nga addaan ti ramut ti Moras iti kemikal a nasamay a pagpaksiat iti insekto kas iti kiteb a problema iti pagtaengan. Iparabaw laeng daytoy iti paset ti balay a pagum-umokan dagiti insekto ket sigurado a pumanaw dagitoy. Mabalin pay daytoy nga isapsapo iti kudil nga addaan iti fungal infection tapno malapdan ti panagramaram daytoy iti dakdakkel a paset ti kudil.

Dagitoy ti mangipakita nga addaan ti Moras iti kangrunaan a ramen para iti panagaramid iti raw material para iti bangbanglo ken antimicrobial a sabon gapu iti sesquiterpene alcohol nga ikut daytoy. Kinuna ni Dr. Rabena nga ipresentarnanto dagiti takuatna iti International Conference on Vetiver sadiay Lucknow, India inton umay a tawen.

Mabalin met nga ipakan ti bulong ti Moras kadagiti dingo kas iti baka, nuang ken kalding. Kas met laeng day-toy kadagiti dadduma ti klasena a ruot a gagangay a kankanen dagiti dingo nupay napapaut laeng ti panangngatingatda gapu ta addaan ti igid ti bulong ti Moras iti babassit a siit. Gapu ta agbiag daytoy uray iti nakaro a kalgaw, madadaan ngarud daytoy a pagpakan kadagiti taraken no kasdiay nga agawanen dagiti ruot iti aglawlaw.

Mabalin met a masamir kas pagatep ti napagango a bulongna, kas ti pampamay-anda iti pan-aw. Nasayaat ngarud daytoy a pagatep iti bahay kubo iti talon wenno iti igid ti baybay.

Sadiay North India, maus-usar ti Moras (maaw-awagan sadiay iti Khas) iti tradisional a medisina (pagpabaaw iti gurigor, pagpakebbet iti lumteg ken sumagmamano a sakit nga adda pakainaiganna iti seksualidad), kas flavor ti inumenda a danum, malaga kas ikamen ken rikep ti tawa, maar-aramat kas ramen ti Sharbat (maysa a klase ti pagpalamiis), maar-aramid a sagad ti napagango a bulong, ken maar-amat a pagpabanglo iti bado ti napagango a ramutna.

Iti met South India, us-usaren dagiti tribu sadiay ti ramut ken tubbog ti kayo ti vetiver grass a pagagas iti gaddil, nauram a kudil, epilepsy, kinnit ti manggagama, kagat ti uleg ken mouth ulcer.

Ditoy Ilocos Sur, makita ti kaaduan a Moras kadagiti barangay iti siudad ti Vigan ken ili ti Sta. Catalina. Adda met dagiti makitkita kadagiti ili iti umuna a distrito ti Ilocos Sur manipud Sinait agingga iti Bantay. Nupay kasta, kinuna ni Dr. Rabena a saan pay laeng nga umdas ti bilang dagiti nagtubo a Moras iti probinsia isu a guyguyugoyenna dagiti umili nga agmulada iti adu iti daytoy a ruot iti probinsia nangruna kadagiti bakante a lote tapno makatulong daytoy a manglaban iti epekto ti climate change ken mabalin pay a panguartaan babaen ti panangusar kadagiti nadakamatna nga usar daytoy a ruot.#