Baya-o: Balitok a Tugot ti Puli (Maudi iti tallo a paset)

Iti panagbaya-ona, adda dakkel a babawi ken sennaay ni (Mrs) Antonina Valdez. Idinto a nagballigi ni Domogan, saan a nakaturpos iti adal ni Valdez.


Kuna kano idi ni Inang Carda kenkuana (Mrs. Valdez): ‚ÄúAy, umali ka (umayka) ta¬† padakkelenka, pagiskuelaen, tapno no makagreduarka ket¬† matulongam met dagiti addim ken dadakkelmo‚Ķ‚ÄĚ Itoy a punto, saan laeng nga agkutkuti napudno a mannursuro iti uneg ti siled-pagadalan no di pay iti ruar ti eskuelaan. Dakkel ti yaman dagiti dadakkel ni Valdez iti awis ti mannursuro ta ammoda ti¬† kinapateg ti edukasion. Isuna laeng ta ‚Äú‚Ķawan ti umuna a babawi no di ket maudi‚Ķ‚ÄĚ insaibbek ni Valdez.

Karaman isuna daytay inawagan ni Domogan iti dugoldugol.  Kankanaey ti dugoldugol, kayatna a sawen, ballog, bayanggudaw, awel-a-welwel, ken dadduma  pay a termino para iti saan a mangikaskaso iti panangmuli iti naimbag a masakbayan. Iti baya-o ni Valdez , naisentro iti kinapateg iti edukasion.

  1. Ti kinapateg ti nakaparsuaan. Kastoy ti baya-o ni Domogan: ‚ÄúNakalinlinis ti lablabaw dagiti batbato isu a nakamaymayat man a buybuyaen dagiti nakaad-adu a lamlames iti uneg ti danum‚Ķ‚ÄĚ Linagipna ti panagpipiknikda iti karayan a kaduada dagiti titserda (ni Inang Carda ken maysa pay a baro a mannursuro) a kamotit ken pinia ti balonda. Bay-on ti nagikabilanda kadagiti kinalapda nga ituno‚Ķ

  2. Ti kinapateg ti edukasion. Impatigmaan dagiti raconteur ti kinapateg ti edukasion.

Kas naynay a masarsaritana kadagiti pasken, inestoria ni Domogan ti maipapan iti dugoldugol.  Maipapan daytoy iti ayat ti ama iti anak. Kuna ti ama, agiskuelaka, anakko, uray no gastosek amin a sapulko ken sanikuak basta laeng  makaeskuelaka. Mabirokan ken umadunto  ti kuarta ken sanikua no sikanton ti titulado. Ket imbaon ngarud ti ama ti anak nga agiskuela iti Baguio . Ngem sabali ti obra ti anak. Nagbarbartek. Nagbisio iti marihuana. Saan a nagiskuela idinto a  kanayon a dumawat iti alawansna. Patulod met a patulod ti ama iti alawans. Iti panawen ti panaggregreduar, nagpa-Baguio ti ama. Ngem anian a ladingitna iti natakuatanna. Nakasangit ti ama. Nagawid a naliday. Agingga  a pimmusay.

Iti di agbayag, iti  maysa  nga ummong, nadamag iti anak, no manon ti edadna ta kasla isu  ti kalakayan. Imbaga ti anak ti edadna a tallopulo ket innem. Nasdaaw ti nagdamag, ta  kasla metten agedad daytoy iti innem a pulo ket innem!

Iti bisio, saan a makaadal ti tao, ket daras pay a lumakay!

  1. Pammagbaga. Kadagiti appo ti pimmusay ken kadagiti amin a dumdumngeg, lalo kadagiti agtutubo ken ub-ubbing, ti¬† panangipangagda koma kadagiti amin a¬† pammagbaga dagiti dadakkel ken dagiti nataengan.¬† ‚Äú‚Ķlisialisianda koman ti bisio a makaited iti dadael iti ploglesio‚Ķ‚ÄĚ kuna ni Domogan.

  2. Panangiyallawat ti kultura. Kadagupan ti amin, no inka iperporm wenno aramiden ti kultura, yallawatmo daytoy kadagiti dumdumngeg, kadagiti sumaruno a kaputotan tapno inda patgen ken ilala. Tapno yam-ammo ti puli (kadagiti di pay makaam-ammo).

Ta kas ti kuna ni nalatak a potograpo¬† Tommy Hafalla: ‚ÄúThe culture of sharing will ensure that the people and their practices will endure for generations to come..‚Ä̬† [8]

Nailasag ken nailaok dagitoy nga oral arts kadagiti linabag ti dara ti puli. Agserbi dagitoy a kas mangited iti ad-adda pay a panagdedekket ken panagkakayammet ti tunggal maseknan; agserbi a kas pangmentenar iti solidaridad ken kaysa kadakuada.

Kabayatan ti pannakaiyebkas ti baya-o, maadaw dagiti dumdumngeg ti pakasaritaan ti napalabas ti puli, pamilia a pagadawan iti beggang para iti apuy ti silaw ti masakbayan ken  dengngep kadagiti tibkol  iti dana ti biag wenno ules kadagiti puraw a rabii.

Maysa ti baya-o a panangipamatmat iti panangipateg ti kinaasino ti panangpreserba ken panangtaginayon kadagiti kinabaknang ti puli. Babaen itoy a panangipateg iti kinaasino, maikalawa ti panagawat maipapan iti kinabaknang nga ikut, a nasken a preserbaren ken yallawat kadagiti sumaruno a kaputotan.

Maysa met ti baya-o  kadagiti kangrunaan a tulbek, saan laeng nga iti kaysa no di pay  iti dur-as ken panagbalbaliw.

Kas kuna ni Rey Fiar-od iti Barlig, Mt. Province : ‚ÄúThe bottom line in the observance of these practices is unity and discipline. These values do not fade in time.‚ÄĚ [9]

Makipagladingit ti sibubukel a pamiliak kadagiti nauli iti ipupusay ti patgenmi nga Inang Carda…  saan a panagpakada ti ipapanawmo, no di ket panangisagana (manen!); ta saan a ditoy daga ti pagtaengan no di iti nagturongam… #

SARIBABA

1.  http://www.iluko.com/dapayan_responses.asp? TopicID=74494

  1. http://www.geocities.com/ljak00/songs.html

3.  Inside the Cordillera death ritual, Rabang, Roland, Philippine Daily Inquirer,  July 18,  2007.

4.   Dumanghi, Mary T., Folktales and Chants of Tadian, Mountain Province, http://mpspc.tripod.com/sitebuildercontent/sitebuilderfiles/folktalesandchantsoftadian.pdf

5.   Inside the Cordillera Death Ritual, Rabang, Roland, Philippine Daily Inquirer, Northern Luzon Bureau, 07/18/2007

6.  http://www.travel-support.info/category/travel/

7.  http://travel2adventure.net/2008/03/14/reaching-for-the-gods-in-sagada/

8.  http://frjessie.wordpress.com/2007/07/18/

  1.   Inside the Cordillera Death Ritual, Rabang, Roland, Philippine Daily Inquirer,  July 18,  2007.