SALAYSAY: Bulong ti Kakawati, Kabusor ti Peste (Umuna a paset)

Ti pannakapaksiat dagiti igges, dangaw ken dadduma pay a peste ti problema a masansan a pangkudkodan ni mannalon iti ulona. No saan a masigud, mapukaw metten ti namnamaenna a ganansia iti inna panagtalon. Kadawyan a komersial a pestisidio ken insektisidio ti umuna a pagkamangan ni mannalon tapno madagdagus a masolbar ti parikutna. Wen, ta daytoy ti ammona a kasamayanken kalakaan a paaddaen iti oras a kasapulanna ti pagpaksiat iti peste. Ngem katukad dayta ti nayon a gastos para kenkuana, inayon pay ditan ti sakit ti bagi ken dakes nga epekto iti aglawlaw ti naynay a panagusar iti inorganiko a pestisidio.

Ngem asino aya ti makaammo a maysa gayam a bulong a masansan a saan a maik-ikkan iti importansia ken adda la iti arubayan ni Ilokano ti addaan iti ramen a nasamay a kas botanopesticide? Daytoy ti bulong ti kakawate (Gliricidia sepium ti sientipiko a naganna). Addaan daytoy iti coumarins a kabusor dagiti insekto ken peste.

Segun ken ni Dr. Alfredo R. Rabena, hepe ti Research and Development Office ti University of Northern Philippines, nasamay a pagpatay iti insekto ken peste ti bulong ti kakawate. Simple laeng ti aramiden a proseso. Maysa nga aldaw sakbay ti panagpasuyot, tadtaden ti bulong sa iyuper iti danum iti agpatnag tapno tumipon iti likido ti ramenna. Sagaten daytoy sa ipan iti knapsack sprayer tapno isu ti ipasuyot iti pagay. Ti met nasagat a bulong ti iwaras iti talon tapno agbalin nga abono. Maibilang ngamin ti kakawate a tree legume isu a nabaknang daytoy iti mineral a nitrogen a kasapulan ti daga. Masapul laeng a nakaguantes ti mangkiwar ken mangisagana iti pagpasuyot gapu ta ti coumarins a ramen ti bulong ket mabalin a makaited iti allergy iti kudil. Agsuot met iti face mask ti ag-spray ta makasabidong a kas met laeng iti magatgatang a pestisidio no napaut a malanglang-ab .

Manipud iti alas-otso agingga iti alas nuebe ti bigat ken alas singko agingga iti alas sais ti malem ti kasayaaatan nga oras a panagpasuyot nga usar ti likido a nagupran kadagiti bulong gapu ta dagitoy nga oras ti iruruar dagiti igges ken dadduma pay a peste. No nasapa unay, matmaturog pay dagitoy ken no napudot unayen ti darang ti init, aglemmeng metten dagitoy.

Irekrekomenda pay ni Dr. Rabena ti panangitugkel iti sumagmamano a nabulong a sanga ti kakawate iti nagbabaetan ti mula a pagay dua nga aldaw kalpasan ti panagraep tapno awan ti umasideg a peste iti talon.

Daytoy nga usar ti kakawate ket nairaman iti libro a “Sustainable Forest Management and Poverty Alleviation: Roles of Traditional Forests-Related Knowledge” a naipablaak idi 2007 sadiay Kunming, China babaen ti panangigasto ti International Union of Forestry Research Organization.

Kadua ni Dr. Rabena ni Mrs. Flora Cely Rodilias a nangipadas iti nasukisokda iti Naglaoa-an, Sto. Domingo, Ilocos Sur. Nagbalin met a farmer-cooperators dagiti mannalon a da Arsenio Roc ken Edmund Taruna. Nangisayangkatda pay iti demonstrasion para kadagiti mannalon iti Lidlidda, Ilocos Sur a pakairamanan ni Mayor Jesus Sagay a maysa met a mannalon. Da met Robert Azada ken ti ina ni Dr. Rabena a ni Nana Bruna ti nangipadas iti Rugsuanan, Vigan City. Ditoyda a napasingkedan a nasamay ti bulong a kakawate a pagpatay iti igges ken dagiti peste a rice weevil, rice bug ken dangaw.

(Adda tuloyna)