SALAYSAY: Dika kad’ unay agdandanag! (Umuna a paset)

Agosto 12, 2004 idi maitarayak iti ospital. Agal-alak ken napardas ti bitek ti pusok. Kasla agtambor ti barukongko! Uliennak pay ti lamiis iti dapan. Ken agkapsutak.

Sinueronak ti doktorko bayat ti panangobserbarna kaniak. Dua nga indieksion ti dagus a nalak-amko. Pagpakalma.

Dua nga aldawko iti ospital. Ngem uray idi nakaruarakon, aginaldaw latta ti indieksionko. Makabulan a nadudog dagiti takiagko iti tudok. Ti sakitko: sobra nga stress!

Ngem sakbay a kinuna dayta ti doktorko, kanayonna nga obserbaren ti blood pressureko. Nagpa-ECG ken x-rayak pay ngem normal met.

Nalabes la kano unay ti panagdandanag wenno panagpampanunotko. Mamatiak met ta mangisursuroak ngarud ket napalalo la unay ti sulpeng dagiti adalak.

Idi malpasko ti aginaldaw a panagindieksionko, maminsan laengen iti kada lawas. Dakkelen ti nagbaliwak. Awanen ti kasla agtambor iti barukongko.

Ketdi, adda panawen a kellaat lattan nga agkapsutak sa agkebbaak lattan. Kinuna la ket ngarud ti doktorko a no kayatko, i-refernakon iti am-ammona a psychiatrist.

Imkis ti panunotko. Psychiatrist? Di pay ket ibagan dagiti makaam-ammo kaniak nga adda diperensia ti utekko? Pakpakawan!

Nadlaw ngata ti doktorko ti kasla panagkedkedko isu a kinunana, “Sika met laeng ti makatulong iti bagim, Mr. Pacnis. Labanam ‘ta riknam. Adda met la kenka ti naan-anay a pannakaagasmo.”

Kasta ngarud ti inaramidko. Kaasi ti Dios, nalasatak met laeng daydi a pannubok.

Ta ania ngamin, aya, daytoy nga stress?

Maysa daytoy a normal a pisikal ken emosional a reaksion ti bagi kadagiti mapaspasamak iti aglawlaw a mangibunga iti nagduduma a rikna. Dua ti klase ti stress: eustress (positive stress) ken distress (negatibo).

Saan ngarud a dakes ti stress. Adda laeng iti maseknan no kasano ken kaano nga agbalin a makatulong wenno makadangran daytoy kenkuana.

Kas pangarigan iti eustress. Nababa ti naala ni Anton iti eksamen. Naungtan iti balayda. Napagsawan nga awan ti utekna. Ngem imbes a masuron, nga agsakit ti nakemna, inaklonna ti amin. Ta basolna met ngamin. Dina man la sinago ti notebookna.

Pinagbalin ni Anton a karit dagiti naisawang kenkuana. Idi agturpos, maysa kadagiti nakastrek iti honor roll.

Iti met distress, iti agpada a situasion, mabalin a ginura ni Anton dagiti kabbalayna. Inug-ugmokanna dayta a rikna. Dagmelak met la gayam, di bay-am dita ti agbasa, mabalin nga imulana iti panunotna a mangitunda kenkuana iti nalidem a masakbayan.

Segun ken ni Dra. Ma. Bernadeth Arcena, maysa a psychiatrist iti St. Lukes Hospital, kaaduan a lallaki ti agpakamatay no adda parikutda iti ayat. Nupay ad-adu ti babbai a seknan ti stress iti nagan ni ayat, nalaklakada laeng daytoy a labanan ta mairuarda ti rikriknaenda. Idinto a dagiti lallaki, gapu iti pride wenno bainda, matdada lattan a mangilemmeng iti marikriknada.

Kadagiti dua a klase ti tao, type A wenno dagiti “on the go” ken type B wenno dagiti “easy-go-lucky”, ti tipo A ti kadawyan a seknan ti stress, kuna pay ni Dr. Arcena.  Di agressat ti pakaburiboranda. Ta agingga’t mabalin dida kayat ti agbiddut kadagiti obrada. Sakiten la unay ti riknada. Perfectionist!

Numero uno nga stressor wenno mangibunga iti stress ti maaw-awagan iti “bulsitis” wenno kanser ti bolsa, segun met ken ni Dr. Christian Emmanuel Mancao. Kasla ang-angaw laeng daytoy ngem isu ti resulta ti panagadalda kadagiti nagbalinen a pasienteda. Ipaay kano daytoy bulsitis ti “nalabes nga ut-ot” iti panunot ken rikna.

Kanunongan pay ni Dr. Mancao ti nakuna ni Dr. Arcena maipanggep kadagiti type A a tattao. Insupusopna ketdi a dagitoy nga indibidual dagiti kaaktibuan ken addaan iti nalawa a panirigan a makatulong iti naparpardas met laeng a panangrisutda kadagiti sumangbay a parikutda. Mangibunga pay iti chronic muscle pain wenno kasla  pannakamalmalo ti bagi ti nalabes a panagpungpungtot.

(Adda tuloyna)