Footer

SALAYSAY: Mapespesten Dagiti Saleng (Umuna iti dua a paset)

Ti sang-aw dagiti kaykayo a saleng ti mangit-ited iti naidumduma ken naisalsalumina nga ayamuom a makapasalibukag ken mangpabang-ar ti rikna. Daytoy ti naisalsalumina a gupit ti Cordillera nga awan kadagiti sabali a rehion. Dagitoy a kayo ti mangit-ited iti kumutukot a lam-ek, lalo la unay kadagiti kabambantayan ti Benguet, Mt. Province, Abra ken Kalinga. Masarakan pay daytoy a kayo kadagiti kabambantayan iti Ilocos Norte, Nueva Ecija, Nueva Vizcaya ken Zambales. Naisangsangayan a kayo daytoy a saleng wenno Benguet Pine (Pinus Kesiya).

Ngem iti agdama, agngangabiten a mapukaw nga interemente ti saleng gapu iti nakaro unay a peste a nangatakar kadagitoy. Anianto pay ti langa ti Cordillera wenno buya ti kabambantayan no awanen dagiti saleng? Kayarigandan iti kalbo nga ulo nga awananen iti buok.

Ania ti mapasamak kadagiti bantay nga awananen kadagiti saleng no panawen ti panagtutudo ken panagbabagyo? Agreggayda la ketdi. Agayus a kellaat ti danum nga agpababa. Agkusukos ti daga ket magaburan dagiti kabalbalayan iti baba.

Dakkel a parikut a sangsanguen ti rehion iti agdama ti nadawel unay a peste a narigat a mapaksiat no saan nga agtignay dagiti agtuturay itan.

Ta ania ngamin aya daytoy a peste? Maawagan daytoy iti Ips calligraphus. Maysa nga insekto a kaay-ayona la unay ti kumutukot kadagiti sanga dagiti saleng. Immuna a naduktalan ti kinaaddana iti Cordillera idi 1979 babaen ti report ni H. Yamaguchi ti Pathology in Forestry. Manipud idin, daytoy a peste ti in-inut a makagapu iti panakapukaw dagiti duogan a saleng. Ti pannakapaksiat daytoy a peste ti dakkel a parikut dagiti foresters iti Baguio City, lalona la unay iti Burnham Park. Nangrugi ti panagsakit dagiti kayo a saleng ken aroo iti parke idi 1985. Ita a panawen, naungawen dagiti duogan a saleng iti parke.

Maobserbaran a natabtaban ken napintaan dagiti sanga dagiti kayo a saleng ken aroo iti Burham Park ken iti kabangibangna a luglugar  gapu iti pannakaikkat dagiti sanga a nagaponan dagiti peste. Dagiti dadduma, natuangda ken natuktukkol idi limmabas ti bagyo gapu ta nagbalinda a narasi gapu iti namsaakan ti peste nga Ips calligraphus.

Ta ania ngamin aya daytoy a peste? Ania ti langana?

Maysa nga insekto ti Ips calligraphus nga agnanaed kadagiti sanga dagiti saleng. Kumutukotda dita. Aggango metten ti sanga a yanda wenno agrunot ket no mabaybay-an, matuangton ken mapugipog no adda napigsa nga angin.

“The six-spined engraver beetle is considered one of the most important factors in the degeneration of the pine forests in Central and Northern Luzon, they say. Ordinarily the insect breeds on dead or dying trees, slash and felled trees but can also attack living trees. When the bark beetle begins to attack the living trees, the yellowed pine needles may indicate the infestation,” impalgak ti maysa a report ti Camp John Hay.

The six-spined ips, Ips calligraphus, is the largest of the southern Ips species. Adults range in length from 3.5 to 6.5 mm (0.15-0.25 inch), with six spines on each side of the sunken area at the rear end. They commonly infest the lower trunks of pines. Trunks, stumps, and large limbs of recently felled trees are favored breeding sites, although they can attack trunks of apparently healthy trees.

This is often the first species of bark beetles to attack drought-stressed trees. It also frequently attacks trees damaged as a result of “hot burns”. Attack on living trees usually occur on the lower portions of trees greater than 15 cm in diameter. Egg galleries, usually three to five, radiate from a central mating chamber and run up and down, grooving both the bark and the wood. The life cycle may be completed in 25 days, with six or more generations per year.

Ngem iti agdama, saan laeng a dagiti dadakkel a saleng ti atakaren daytoy nga insekto no di pay dagiti babassiten a kayo. Awanen ti pilien ti peste nga atakaren. Gapu kadakuada, in-inuten a nakalbo dagiti kabambantayan iti ili ti Bokod, Kabayan ken Itogon iti probinsia ti Benguet. Saan a pinakawan nga inatakar ti peste dagiti kayo iti watershed ti Ambuclao ken Binga dam a a pagtataudan ti kuriente.

(Adda tuloyna)