SALAYSAY: Sablot – ti Kayo a Nangpatibker kadagiti Nabangon a Kadaanan a Balbalay iti Vigan City

nian a naglagda dagiti kadaanan a balbalay a masarakan iti Heritage Village ti siudad ti Vigan, kunam ngata, kaka, ta agingga ita ket mayat pay laeng ti takder dagitoy a balbalay nupay nabangonda idi awan pay ti hollow blocks ken semento a kangrunaan a material iti agdama tapno makaipasdek iti nalagda a balay wenno pasdek. Siglon ti napalabas ngem saan a kinabaelan ti panawen a rinippuog dagitoy kadaanan a balbalay ket agingga ita sitatakderda pay a puon ti pagsidsiddaawan dagiti turista a sumarsarungkar iti siudad ti Vigan.

Ngem ammoyo kadi a ti kayo nga aw-awaganda iti sablot (Litsea Glutinosa ti naganna iti siensia) ti maysa kadagiti makaigapu iti naidumduma a kinatibker dagitoy a balbalay? Adda ngamin ramen dagiti bulong daytoy a kayo a no mailaok iti dadduma a substances ket makaaramid iti maysa a pormula a mangparnuay iti nakamet ken natibker a palitada wenno plastering iti pasdek.

Segun ken ni Alfredo R. Rabena, Ph.D, Director ti Research and Development ti University of Northern Philippines iti siudad ti Vigan, natakuatanna iti inna panagsukisok nga addaan ti bulong ti sablot iti elemento a napigket a makaigapu no apay a natibker ti palitada dagiti balbalay iti siudad ti Vigan idi un-unana pay laeng a panawen.

No kasano ti proseso nga inaramid dagidi appotayo a lallakay, kastoy man ti panangilawlawag ni Dr. Rabena: Iyuper nga umuna dagiti bulong ti sablot iti danum iti uneg ti makalawas tapno rummuar ti napigket a substance wenno tutotda. Kalpasanna, ilaok ti tutot iti apog (lime), tagapulot (molasses) ken darat ket isu ti mausar a pagpalitada kadagiti pasdek.

Nailawlawag daytoy iti research paper ni Dr. Rabena a nairaman iti libro a Multipurpose Trees in Asia a naipablaak idi 2006 babaen ti International Union of Forestry Research Organization (IUFRO) a nakabase iti Yokohama, Japan.

Ngem segun ken ni Dr. Rabena, makapadanag ti kasasaad ita ti sablot gapu ta saan nga ammo dagiti umili ti kinapateg daytoy a kayo. Kaaduan a pinukpukanda laeng dagiti kayo ti sablot tapno maaramat a pagtungo. Inayon pay ditan a narigat ti agpatubo iti sablot, isu a mapagdandanagan a mairaman daytoy kadagiti dandanin mapukaw a kayo (endangered species) no saan a masaluadan dagiti nabatbati pay a sibibiag a kayo ti sablot.

Maysa ngarud nga addang ti inaramid ni Dr. Rabena tapno mapaadu dagiti kayo ti sablot. Babaen ti tulong ti National Research Council of the Philippines (NRCP) a nangted iti P115,000 para iti propagation ti sablot, inrugi ni Dr. Rabena ti nagpatubo. Tapno nalaklaka ti panagrusing dagiti naalana a bukel, inyuperna dagitoy iti apagapaman ti pudotna a danum iti uneg ti 1-2 nga oras sakbay nga impanna iti plastic bags.

Ita, addan nasurok 100 a seedlings ti sablot a tartaripatuenna iti nursery ti UNP ken iti balayna. Adda metten sumagmamano a naimulana iti igid ti kalsada iti Barangay Purok a Bassit, Vigan City. Aguppat a tawen itan dagitoy ket mabalinen nga alaan iti bulong tapno mausar iti panagpalitada.

Maysa met nga addang ti inrugi ti lokal a gobierno ti Vigan babaen ti panangidaulo ni Mayor Eva Marie Singson-Medina tapno mapaadu ti sablot. Daytoy ti panangsapulda kadagiti amin a sitatakder a kayo ti sablot iti siudad tapno maprotektaranda babaen ti pannakaiparit a mapukan dagitoy. Mangnamnama dagiti agtuturay ditoy a no mapaadu ti sablot, dakkel ti maaramidanna iti pannakapreserba dagiti kadaanan a pasdek iti Vigan.

Sabali pay nga Usar

Iti agtultuloy a panagsukisok ni Dr. Rabena, natakuatanna ti sabali nga usar ti sablot. Kinunana a sadiay South Australia, maus-usar daytoy a kas agas. Segun ken ni Dr. Rabena, nasamay nga antiseptic ti ukis ti kayo ti sablot. Taltalen laeng ti ukisna ket ti napigket a tubbogna ti itapal iti sugat wenno sakit iti kudil. Nadaras kan daytoy a makapaimbag kadagiti naagapad a sakit.

Madama ita a suksukisoken ni Dr. Rabena ti posible a pannakaaramid ti goma manipud iti sablot. Maipada kan ngamin daytoy iti rubber tree nga addaan iti tutot a mabalin a matakuatan iti masanguanan a mabalin a maaramid a goma. No agballigi ti panagsukisok ni Dr. Rabena, mabalin a manayonan pay ti adun nga usar ti sablot.

Nupay saan unay a makagugugoy daytoy a kayo nga imula dagiti mannalon, kinuna ni Dr. Rabena nga adda posibilidadna a makaaramidda iti low cost bricks manipud iti sablot a mabalin a kanayonan a livelihood dagiti umili.

Umap-apela ita ni Dr. Rabena iti sangsangkamaysa a pannakasalaknib ti sablot, ti kayo nga addaan iti ramen a nangpatibker kadagiti naipasdek a kadaanan a balbalay ken simbaan ditoy Vigan City.#