Saluadan ti kabaybayan

NAGASAT ti Pilipinas ta naaddaan iti nalawa ken nabaknang a daga ken kabaybayan a no nasayaat koma ti pannakabukibok ken pannakausarda ket makaipaay iti sapasap a panagdur-as ti pagilian ken kabibiag dagiti umili.

Nalawlawa nga amang ti kabaybayan a maibilang a teritorio ti Pilipinas ngem iti nasurok a 7,000 nga isla a masakupanna a daga gapu ti Extended Economic Zone nga intuyang ti International Law. Nabaknang kadagiti lames ken dadduma pay nga aquatic and natural resources ti nanglawlaw a kabaybayan kadagiti isla ti Pilipinas – ti Pacific Ocean iti Daya, ken ti West Philippine Sea wenno South China Sea iti Laud. Agpada dagitoy a kabaybayan a sinerrek ken ag-agawen dagiti Tsino – iti Philippine wenno Benham Rise iti Daya ken iti Kalayaan islands ken Scarborough Shoal iti Laud.

Malaksid kadagiti natural resources iti kabaybayan kas ti gas, lana, darat, bato ken dadduma pay a mineral; dita pay ti pagbibiagan dagiti adu a klase ti sea mammals, ikan, seaweeds wenno ruot a mabalin a taraon ti tao.

Nagsakit nga awaten nga iti kalawa ti kabaybayan ti Pilipinas ket saan a masaluadan dagiti Pilipino ti soberenidad ken teritoriona. Saan laengen nga agbasakbasak dagiti ganggannaet iti kabaybayan ti Pilipinas. Ngem sinakup payen dagiti Tsino ti ag-agawenda a kabaybayan a paset ti Palawan ken Zambales. Ngem awan ti maaramidan ti gobierno ta uray ni Presidente Rodrigo Duterte ket agamak a mangtubngar iti gobierno ti China iti agtultuloy a panagipatakderda kadagiti military and civil installations iti masakupan a kabaybayan ti Pilipinas.

Nagkas-ang met a pagteng ti agtultuloy a pannakaidadanes dagiti dadduma pay a paset ti kabaybayan ti Pilipinas babaen pannakarugit ken pannakasabidongda ta pinnagbalindan a pagbasuraan wenno pakaiturongan dagiti adu a rugit dagiti tattao.

Nakaugalianen dagiti adu a Pilipino ti agibelleng kadagiti rugit wenno basurada kadagiti karayan, waig, estero ken kanal nga agturong iti baybay. Makita dayta dagiti tinoltonelada a maidaknir a basura iti igid ti kabaybayan kalpasan dagiti nakaro a layus wenno napigsa bagyo.

Mapaspasamak dayta gapu iti kaawan ti disiplina dagiti umili iti panagibellengda kadagiti rugit ken basurada, ken saan a nainget a pannakaipakat dagiti linteg mainaig iti Solid Waste Management Act a rumbeng nga ipatungpal dagiti amin a local government units iti pagilian.

Nakawesan met ti Department of Environment and Natural Resources iti akem a kangrunaan a mangipatungpal kadagiti nailian a linteg ken pagannurotan para ti pannakasaluad ti aglawlaw ken nakaparsuaan pakairamanan ti kabaybayan ti pagilian. Naindaklan a responsibilidad ti naipabaklay ken ni DENR Secretary Roy Cimatu iti pannakaipakat dagiti linteg tapno masalakniban ti nakaparsuaan a nabayagen a daddadaelen dagiti tattao nangruna dagiti abusado nga opisial ken negosiante a ti dakkel a maganansia laeng ti kangrunaan a kalikagumanda uray kaibatoganna ti pannakadadael ti kabaybayan.

Kontrobersial ti pannakaiserra iti innem a bulan itay 2018 ti Boracay island a maysa kadagiti kangrunaan a tourist attraction iti Pilipinas gapu ti kinarugit ti danumna a nagbalinen a nakaiturongan dagiti poso negro wenno deposito ti rugit dagiti adu a resorts ken establisimiento. Napilaan pay iti kaso ken nasuspender pay dagiti kangrunaan a maseknan nga opisial ti lokal a gobierno nga akinsakup ti isla gapu ti panagbaybay-ada.

Narugian metten ti pannakadalus ti nalawa a Manila Bay a nakaurnongan dagiti adu a basura ken nakaiturongan dagiti rugit dagiti adu nga establisimiento iti Metro Manila ken asidegna a probinsia nangruna iti Cavite ken Bulacan. Kalaksidan kadagiti basura ken rugit dagiti tattao a naurnong iti Manila Bay, nagbalin metten a deposito dagiti naibelleng a petroleo ken kemikal manipud kadagiti adu a barko a nakadaong iti kabaybayan nangruna kadagiti dua a puerto.

Naindaklan a karit iti DENR ti naan-anay a pannakadalus ti Manila Bay. Mantia met kadagiti naglabas ken agdama a lokal a gobierno ti kasasaad ti Manila Bay ta naduktalan nga adu dagiti water waste system dagiti establisimiento ti naiturong iti kabaybayan, kalaksidan pay kadagiti adu nga informal settlers nga agindeg iti igid ti Manila Bay nangruna iti paset ti Tondo, Manila a maaw-awagan iti Baseco Beach. Maidarum ken madusanto met ngata dagiti nagliway nga opisial ti gobierno iti pannakasabidong ti Manila Bay kas ti napasamak iti Boracay Island?

Iti panangsaluad kadagiti paset ti kabaybayan ti Pilipinas, napintas a pangrugian ken pagulidanan ti pannakaiserra ken pannakadalus ti aglawlaw ti Boracay island ken Manila Bay. Ngem saan laeng a dagitoy a paset ti kabaybayan ti maab-abusar. Adu pay dagiti kabaybayan iti adu a probinsia ti mapagbalbalinen a pagbasuraan wenno pakaisaysayangkatan ti illegal a panag-quarry wenno panagminas iti nangisit a darat.

Makitan ti nakaro a pannakarugit dagiti igid ti kabaybayan aglalo kadagiti beach resorts a pagdudupudopan dagiti adu a turista, ken kadagiti disso a pagnanaedan dagiti adu a tattao.

Umil-ilet ti daga a kangrunaan a pagbibiagan dagiti tattao; lumawlawa met ti kabaybayan gapu ti panagteppang. Rumbeng laeng a masaluadan ti kabaybayan ta amangan no dumtengto ti panawen a ti kabaybayanton ti kangrunaan a pagbiagan dagiti tattao.

Ti pannakasaluad ti aglawlaw ken kabaybayan ket saan laeng nga akem ti DENR ken dagiti lokal a gobierno, ngem kangrunaanna ket annongen daytoy dagiti pribado a tattao. Nasken ti disiplina ken panagtungpal iti linteg ken pagannurotan iti panangsaluad ti kabaybayan. Nasken nga agtungpal iti linteg dagiti umili babaen ti nainget a pannakaipakat dagiti pagannurotan.