SARITA: Kas iti panawen (Umuna a paset)

ABRIL 28, 1991. Itay sakbay nga agalas siete, nga agrubrubuatkayo a sangapamilia nga agbanniit ditoy Paraiso ni Juan Beach, Barangay Sulvec, Narvacan, Ilocos Sur, naobserbaram iti tangatang ti nagaraw ken agpaamianan a ngumisit nga ulep ngem awan met ti nariknam a nalamiis a pul-oy a mangipasimudaag nga addan nagtinnagan ti bayakabak. Pinaliiwmo pay a naimbag ti pitik ti Sitio La Loma, Barangay San Antonio a lugaryo, ket natimudmo a kasla umar-araw iti tudo ti pulikkaaw ti kakok iti kakaykaywan iti daya-nga-amianan. Natulnekan ti pammatim a di la ketdi agbayakabak wenno agarbis man laeng ta napaliiwmo a nangato ti yabayab. Naobserbaram a nangato pay ti tayab dagiti tuwato iti paraangan. Napaliiwmo a saan a nagamusay ti pusa iti ridaw no di ket inna pay nagiladan ti pagpigadan a lupot iti inna panagkukot. Mamatika ketdi a ti panawen ket agbaliwbaliw. A kas ita, kumanagkagen ti init ken umasul ti langit ket kaskala masissisin a manteka.  Ti panawen, awan dumana iti tao, saan kadi?

Binurak ti inunaam ti ulimek. Duduakayo iti lugar: “Kayatko ti agpadi, papang!”

Kaskala nakangngeg a tuleng. Iti pannakakellaatmo, nanabsuok iti danum ti naibbatam a kasla tammudo ken turikan iti nangisit a puraw nga ikan a nabanniitam.

“Petpetpetam la ngaruden, napalusposam pay…!” kinantiawannaka ‘toy anakmo idi uraymo la ipungot ti pangulotem. Agkataytayagkayo iti lima a kadapan ken walo a pulgada, athletic type a pammagi ken pamudawen. Immiliwkayo ditoy nakaiyanakam nga ili tapno maidasig dagiti annakmo ti nagdumaan ti probinsia ken siudad. Tapno dida maisaiddek-a-maiyuttot ti kina-Ilokanoda.

“Ulitem man ‘diay imbagam!”

“Kayatko ti agpadi…”

“Ayye, agarapaapka metten iti makapakigtot!”

“Di met makapakigtot a, ti agpadi…” inkatawana apagapaman.

“Urayko la naibbatan ti nabanniitak…!”

“Everything in life is choices, saan aya, papang?”

“Di pay la agrikultor-sientista ta agpartuatka iti barayti ti pagay a kasla tumeng ti kadakkel  ti irikna tapno saanen nga agsukat iti tinasatasa nga innapuy dagiti kantina ken restaurant!”

“Wooh…! Planting rice is never fun. Can not sit and can not stand…!”

“Veterinary medicine! Pagbalinem a kasla kadakkel ti pusa ti nuang. Miniature farming, kunada dayta. Ginasut a ribu a pisos ti bayad ti maysa, madika pay?”

“Kaykayatko ti agpadi…”

“Genetic engineering! Agkaiwara ti ngilaw. Pagbalinem ti ngilaw a kas kadakkel ti elepante ken mabalin a paammuen ken mariendaan a kas iti kabalio ta isun ti pagsakayan tapno awanen ti lugan nga agusar iti nakanginngina a gasolina. Ti gasolina ti mangparparigat iti biag, ket! Awan pay ngatan ti traffic ta tumayab met…”

“Ngilaw a kas kadakkel iti elepante?” pasikig ti musiigna.

“Ket wen!” pinerrengmo.

“Kasanon no nagbatay kenka kabayatan nga agur-urokka iti papag, ala man?”

Dika nakatimek. Ta ugalim ti aguldag iti papag kalpasan ti pangaldaw iti sirok ti bayyabas iti likudan ti balayyo idiay siudad. Ngilawen dagiti natnag a naluom a bunga.

“Balbalatongennak met a bigbigaten, papang! Ti met la mapampanunotmon.”

Nagdisso ti kanawan a dakulapmo iti tengngedmo ngem nagatras met laeng idi naisipmo a di mabalin nga ilutem ti tilmon nga italmeg nga iduron nga ipababa iti karabukob. Nagalingagka a kas iti panagalingag ‘tay numero uno a tsismosa iti purokyo. Adda yar-arasaas ti alingasaw ti nainitan a tangrib a dineppaan ti agpalaud nga anniniwan:  Adda sangailim, lakay. Sangaili. Maysa a di namnamaen a simmangbay ta nabayagen a naitanem. Ngem ita, kasla ketdin zombie daytoy a bimmangon. Saan ketdi a mangal-allia no di ket mangidasig ti agdama ken napalabas. Ti dasig ti ama ken ti dasig ti anak iti maymaysa nga arapapap. Ti napasamak kenka, mapasamak met iti anakmo? Nagarapaapka met idi nga agpadi. Ita, isu met ti arapaapna. Nataldiapam a naggunay ti immaratiddog nga anniniwan iti sanguanam.

Nagsiapel dagiti matayo. Bileg iti bileg. Binnatok iti linaon ti muging. Immunaka a nagbaw-ing. Adalem unay dagiti paningkitenna ket dimo nabatok no ania ti italtalukatikda. Nagsaludsod ti mugingmo iti dippa ti agtutuglep a Baybay Tsina no maysa kadi met ‘toy anakmo kadagiti nakangngeg iti awis? Daydiay awis a saan a mangngeg kadagiti lapayag no di marikna laeng ti mismo a makimbagi – a nariknana iti pannakaitukit iti pusona dayta a bukel ti awis ket kayatna nga agrukbos. Maysa a natakneng nga awis a naisangrat laeng kadagiti napili.

(Adda tuloyna)