Sensitibo a Topiko

Kolum: Iti Duyog ti Singasing

Ni Jaime M. Agpalo, Jr.

(Umuna iti Tallo a Paset)

 

Nakalawlawa ti kabangkagan ti literatura iti pagilian a para ubbing, saan nga agngudo iti immatang;  agtultuloy pay ketdi ti ilalawana kabayatan ti panagdur-asna. Nagpayagpag ti literatura para ubbing saan laengen nga iti bukodtayo a laong—iti pagiliantayo—no di pay ket iti sabsabali a pagilian iti Asia babaen ti pannakaipatarus dagiti aramid ni Filipino. (Basaen ti napalabas nga isyo maipapan itoy a sinurat.)

Isu a nagpayagpag dagiti mannurat itoy a genre a mangibaskag iti kartada kadagiti sinuratda—ket timmaud met iyi dayta a panagpayagpagda dagiti sinurat a saan a gagangay a mabasa iti kallabes, dagiti simmari iti nariingan nga alad ti kahon—a rumbeng laeng a mapasamak ta isu ti makuna a barometro ti dur-asan no makita ti panagbaliw ti paniriganda, lalo iti pannakibiangda iti mapaspasamak iti bukodda a lubong ken panangipresentarda kadagiti nadumaduma nga isyo a sitatallugod nga awaten dagiti agbasbasa ken umayon iti lawlawaten a konsepto; ta no kasano ti kalawa daytoy a genre, kasta met ti tumtumboken a suporta ken respeto dagiti mannurat; dayta panagtallugod dagiti riders nga umayon no di man mangipaay iti respeto iti nabasana a konsepto ti mangipaay met iti paratignay kadagiti mannnurat itoy nga genre nga agputar pay iti ad-adu ken agtultuloy a mangbukibok iti nakadulin a gameng itoy a pagduyosan.

Madlaw laeng ti nabuntog a tignay ti gapuanan ni Ilokano itoy—iti man bukodna a literatura  wenno iti eksperiensana a nasurat iti sabali a lengguahe no isu. Nupay kasta, adda ketdi dagiti rason a lumtaw no apay a mapasamak daytoy, a kas iti limitado nga akses ti pangiruaran ti sinurat wenno iti direkta a pannao, pagisubmitaran iti sinurat para iti bukodna a lengguahe; manmano no di pay ket awan ti masalamaan a kapuli a mannurat nga agsursurat iti sabali a lengguahe a nangtratar ti eksperiensana iti panagubingna iti Kailokuan—malagipko la ket ngarud dagitio nalalatak a mannurat nga Ilokano a dagiti eksperiensada iti Kailokoan ti nailaga kadagiti dadduma a sinuratda, a kas kada Brillantes, Bulusan, Jose, ken dadduma pay a mannurat iti English ket saan a napukaw ti kinaasinoda a mannurat ken nagtaudanda a puli ni Ilokano. The same thing koma no tapugan ti children’s lit, uray no ti eksperiensa laeng ni Ilokano uray no nasurat iti Filipino wenno iti English.

Ngarud, aniaman a medium wenno lenguahe ti usaren nga agsurat no ti eksperiensa dita ket Ilokano, still, maibilang nga Ilokano lit dayta—ket dayta koma iti mausatan a sumrekan no diman man mapalawa nga ayuyangan dagiti agessem iti literatura para ubbing.

Ket siguro, maitutop a sumiriptayo kadagiti aspekto wenno panirigan tapno maaddaan iti idea ti asinoman nga addaan iti interes itoy. (Kaniak a biang, kaunaan nga interesko ket ti children’s lit, kaunaan a naipablaak a sinuratko a sarita ket para ubbing; ti sinurattayo a Tagalog a pinagadalan dagiti estudiante ket literatura para ubbing; isu a no maminsan gamgamek man nga isubli dayta bukod ken naimnas a pagduyosan.)

Adtoy ngarud iti sangaduyog a singasing tapno umamnut no diman mamagtignay ti esseman ti asinoman nga agduyos itoy a genre, kas makitami wenno mapaliiw a dana a rumbeng laeng a taluntunen iti panagdaliasat iti biag; dagiti kapanunotan nga umno laeng nga ikkan wenno ipaay iti konsiderasion, no di man kayat uray no awidenna laeng ti immatang ti asinoman ket maysan dayta nga addang wenno pangrugian iti addang a kaitutopan; nupay kasta, mangidatagtayo iti ehemplo kadagiti sensitbo a topiko nga intay taldiapan.

(Maituloyto)