Sibibiag a ladawan (Maudi a paset)

TI PAKAANGAYAN ti lima nga aldaw a komperensia ket sadiay Teachers Camp. Agtalinaed met sadiayen amin nga umatendar. Nasayaat ta makapasiarto met datao iti Alma Mater, umiliw ken makiinniliw kadagiti instructors, staffs ken ti dean a nangmuli ti kinatao iti agdama.

Nalalaing dagiti napili a resource speaker kadagiti napili a topiko. Gagangay kadagiti kakastoy a seminar/conference ket sa la maiyam-ammo ti resource speaker inton agsao.

Iti maudi nga aldaw ket tiniliwna ti interesko maipapan ti maudi a topiko a madiskas: ICT TEACHERS IN TRANSFORMING EDUCATION: to learn from content-area specialists; to locate resources for your classroom, such as free websites and software; to get lesson plan ideas from master teachers; to learn about new technology and how to integrate it into your teaching; to find collaborative solutions; and to find interesting links to education news.

Kas ICT teacher dakkel la ketdi ti maitulongna iti panangproseso ken panangidur-as ti panangisuro. Naitanamitimko a sapay koma ta nalaing ken makaguyugoy ti resource speaker.

Ngem naklaatak pay ken napanganga idi maiyam-ammo ti resource speaker ket ni Rowena Dulnuan! Naragsak nga agsao, ismarte, ken saan a madlaw a sangbayan iti aniaman a gudeng wenno distraksion. No agsao agdakiwas dagiti matana iti tallaong, nga iyasidegna ti bagina iti amin nga adda iti taripnong tapno magun-odan ti nalaklaka ken kombiniente a linnangen ket iti kasta nalaklaka nga ipaawat ti inna sarsaritaen. Dagiti matana ket sidadaan nga umabrasa iti asinoman.

Dipay nagbaliw isu pay laeng ti kalasbangan a sabong ti marapait kadagiti tamtambak dagiti inagdan-agdan a pinagayan kadagiti bakras ti bambantay iti Ifugao; isu pay laeng ti kadaegan a kitikit a nangisimbolo ti kinaasino, kultura, tradision, aw-awid ken pammati ni Ifugao.

Agingga nagsabat dagiti matami. Ngem diak nadlawan iti pannakakellaatna, a gagangay koma gapu iti nabayagen a di panagkita, saan laeng a sigud nga agam-ammo no dipay ket naaddaan iti relasion; ketdi, naraniag dagiti matana, siraragsak a nagkuna, a maragsakan unay ta maysa kadagiti dimmar-ay itoy a komperensia ket kaeskuelaanna idi iti ICT course, imbagana met ti naganko. Sana intuloy iti nagpalawag ken nangilawlawag iti naituding a topiko. 

Diak insina dagiti matak nga idi agangay ket ipatok lattan a dinan maiperreng dagiti matana kaniak. Siguro ta saan a maawan kadagiti matak dagiti saludsod iti napalabas a nasken a masungbatan ken malawlawagan. No apay a saanko a makontak idi iti selpon? No apay a basta linipatnak lattan? No ania iti nagbasolak? Adu dagiti saludsod a nasken a malawlawagan tapno dida agbalin a dadagsen iti panunot wenno iti konsiensia. Koma, ken isu ti maitutop, a di rumbeng a mapasamak ngem no agkiddaw ti rikna iti pannakailawlawag ti di maawatan a napalabas lumaksid iti kannawidan. Iti ababa a pannao, no maragsakan ti amin iti kinabibo ni Rowena nga agilawlawag, nabatiak met a maymaysana a mangitaltalukatik ti sennaay a parnuay ti lagip ti napalabas! 

Idi naggibus ti panangipalawag ni Rowena iti topiko nagdardarasen a rimuar ket dinak payen tinalliaw! Ti pattapattak a kinaadda iti lislissianna ket nadegdegan. Kas iti nabasak a libro, ti kano tao nga adda lislissianna ket di makapagpaut ti presensiana kasla masinsinit dagiti dapanna.

Ania koma ti lislissianna? Ti pananggundaway wenno napait a linabag ti napalabas?

Kinasaok ti maysa kadagiti event coordinator ket nagdamdamagak iti sumagmamano a detalie maipan ken ni Rowena Dulnuan. Inrasonko lattan a dati a kaklasek iti ICT, ken kas kanayunan iti pangibaga ni Rowena nga instructress isuna iti ICT iti maysa nga unibersidad iti Baguio; napagasatan a nakaala iti scholarship grant iti National Commision for the Culture and the Arts MA Thesis Award, ken dua a lawas pay ket dependarannan ti doctoral thesis iti EdD ket sapay koma ta maipasana kano tapno di met mapaay ti Fullbright Scholarship Program a mangtultulong kenkuana. Ti Doctor of Education (EdD) is a professional degree designed for practitioners pursuing educational leadership roles. Iti sabali a punto, ti PhD in education is designed to prepare graduates for research and teaching roles.

EdD, leadership roles. PhD, research and teaching roles. Ngem kaniak a biang, ti ad-adda a pakariknaan ti pannakapnek wenno satisfaction ket adda iti lower level ta isuda iti makadenna a personal dagiti estudiante. Umanayen kaniak iti panangtarabayko kadagiti estudiantek ta bareng malagipdakto met iti masanguanan. No dayta ti mapasamak makunanto a nagballigiak iti napilik a propesion. (Addan sumagmamano a nagballigi iti ICT nga estudiantek idi a dakdakkel pay ti sueldoda ken nangato a posision iti trabahoda ngem sipapannakkelda latta a mangawag kaniak iti ‘Sir, Alex’ ta siak ti nanumo a titserda idi a nangtarabay kadakuada iti kinaasinoda iti agdama.)

“Agbobordsa, sir, sadiay Ifugao Woodcarvers’ Village sadiay Asin Road, datinsa a bordingna,” palawag ti coordinator a babai a nagsaludsodak.

Inkeddengko a sarungkaran nga insegida apaman a nalpas ti seminar.

Awan a pulos iti nabasak iti rupana a pannakakellaatna iti innak isasarungkar kadayta nga agalasingko iti malem, a kasla namnamaennan a dayta ti mapasamak. Isuna laeng, diak masirayan ti isemna, pormal ken nalamiis a nangpastrek kaniak—kas kalamiis ti naangep nga aglawlaw. Nupay kasta, ibuyog latta ti puyupoy ti reserbado nga ayamuom dagiti atap a sabsabong iti bakras ti bantay, a kas iti irurukuas ti reserbado a rikna.

“Adu ti kayatko a malawlawagan no apay a basta lattan linipatnak…” indumogko pay ti pammabalawko, ta kasla ngamin adda nagsullat iti karabukobko. “No imbagam koma a lipatenka naglaka koman nga aramiden ta nagtauden a mismo kenka, awanen ti maaramidak no dinak kayat. Nupay kasta naidalimanek iti pusok ti dinto maumag a lagip.” Sidudomogak latta ngem masinuok ti panagsubli iti napalabas ket sungbat iti agdama.

“Ibagak met kenka, linipatko a lipatenka, Alex, agingga saan a masungbatan dagiti kayatko a maammuan ken maammuam! Dinak makontak iti selpon? Wen, ta kellaat a napukawko ti selponko, diak ammo no sadino ngem ipagaropko lattan nga iti ipapanmi idi sadiay Lagawe. Inkarigatak iti mangalap ti impormasion maipapan kenka agingga adda nakasao a nagasawakan!” Nagbanarbar ti bosesna ket nadutdot ti linaon ti kitikit a tissue holder iti bassit a lamisaan ket dinapdapna dagiti matana. Nagulimek, a kas iti panagulimekko met ta dinominaranen ti ulimek dagiti riknami. Mannakabalin unay ni ulimek, ta iruarna dagiti dulin ken reserba a rikna!

Minatmatak. Diak ammo ngem awan latta iti agaon a balikas kadagiti bibigko. Ta ngamin kasla agpadakami nga agsapsapul iti sungbat kadagiti narigat a maibuksilan saludsod!

“Diak ammo ngem daytat’ kanayon ibagada: nasiribak kano, ngem no maipapan iti ayat, maysaak kadagiti kadagmelan, kanengnengan, bobo!” Inradiesna pay ti maudi a balikas. “Aminek dayta, ken aminek pay, linipatko a lipatenka, Alex, ta ti manglipat ket diak pulos maaramid nupay saan laeng a mammaminggasut a beses nga inaramidko ngem agtultuloy latta met a mapaayak!”

Diak makatimek. Kasla ti pammabalawko kenkuana iti naaramidanna a babak ket naisubli kaniak. Ta adda met ti kanito a pannakaitag-ay ti bales wenno kallatik iti aramid ken kapanunotan. Ti pammabalaw ket di maitutop no di ungkaten ti puon ken gapuna ti parikut.

“Siguro, dika malipatan iti kaanoman, a diak pulos maaramid uray no rinibribu dagiti tattao a mangibagbaga a boboak, dikanto lattan malipatan, Alex, agsipud iti maysa a kinapudno…!”   

“Ania dayta a kinapudno…?”

“Nga adda rason no apay a dika malipatan!” Nakipinnerreng, napaut. Agbalbalikas a mata.

Kellaat a nailukat ti ridaw. Naklaatak iti pettat nga iseserrek ti maysa nga agtutubo, a karuprupa la unay ni Emerson nga anakko! Iti kaanoman dinak inallilaw dagiti matak. Nagsabat dagiti matami iti agtutubo ket nariknak ti naisangsangayan a kubuar ti dara kadagiti ur-uratko!

“Oops, sori Mama! Sori, s-sir…” kinunana ket nagrukob pay apagapaman iti inna panagpakawan iti kinadarasudosna. Ginuyod ni Rowena ket inabrasana, kinepkepanna.

“Asino isuna…?” Ti agtutubo ti kayatko a sawen.

“Ti imbatim a rason no apay a dika pulos malipatan, ni James Alexander Pernia…!”

Diak makapagsao! Matmatmatak lattan ti agtutubo a bunga ti napalabas–nga ayan-ayat. Insurotna pay ti naganko ken apeliedok tapno agnanayon a sibibiag ti rason a dinak malipatan. Agkubkubbuar latta ti darak iti naisangsangayan a kinaragsak ngem kasla naibaludak ket diak makagunay, matmatmatak lattan dagiti agina. Kayatko iti umarakop kadakuada ngem diak maaramid ta kasla adda di makita a rehas iti nabaetanmi. Naibaludak iti rehas ti kinapudno!

Nagkiriring ti selpon. Video call ni Mamang.

“Matuloy nga agawidak no next month. Agkitata met laengen, anak,” nagrungiit. “Kumusta ti panangisurom? Ti apokok, ni Emerson?”

Simrek lattan iti mugingko a nasken nga umasideg kaniak ni James Alexander, sineniasak ni Rowena ket nagtungpal lattan idi inyarasaasko a ni mamang ti umaw-awag.

“Oy, nagdakkelen ni Emerson! Kumusta, apok? Ania ti kayatmo a sarabo kaniak?”

Masmasdaawan ti agtutubo. Alusiisen met ni Rowena.

“Saan a ni Emerson daytoy, Mamang, ni James Alexander!”

“Asino dayta?”

“Anakmi ken ni Rowena, mamang. Addaak ita ditoy Baguio.”

Di makatagari ni mamang. Sineniasak nga umasideg ni Rowena. Alusiisen ken mababain nga immasideg. Nagdaydayaw kenni mamang.

“Apay a dika umaw-awag idi kaniak? Basta lattan nagpukawka a kasla asuk?” Pammabalaw a dagus ni mamang ken ni Rowena.

“S-sori, mamang, denggennak…” Nagpalawag ni Rowena. Nga inangawnakami ni gasat.

Imbaga met ni mamang a maysaakon a balo.

“Ania ngarud ti pangngeddengyo ita?” Nagsabat dagiti matami ken Rowena, nagpinnerreng.   “Apay a dikay makatimek?”

“Kiddawenmi koma ti pammalubosyo a silpuanmi ti napalabas, mamang!” Tiniliwko a dagus ti dakulap ni Rowena, naglaga dagiti ramay a kas iti panangpidut ti nairegreg nga ayan-ayat.

“Ala wen, inton agawidak, tinongenton ti panagkallaysayo!”

Nadependaran ni Rowena ti doctoral thesis-na. Idi nalpas a napagsasaritaan dagiti dadakkel ni Rowena ken kakabagian ken da mamang ken kakabagianmi ti kallaysami, nagkiddaw ni Anti Meding, a ditoy la koman Ilocos a mangisuro ni Rowena, iti Ilocandia Community College. Kasaona kano ti presidente ken makinkukua ti eskuelaan, a kumarina, namnamaenna a di mapaay ta kualipikado met ni Rowena. Lalo ket agsapsapul, kasapulan la unay ti Ilocandia Community College ti ekspertismo iti educational leadership roles. Ngem naklaatak pay, sabali ketdin ti insungbat ni Rowena, ti inkam isasarungkar iti tanem ni Sonia ita met laeng!

Nagsinsinan dagiti takiagna a naipalay kadagiti abaga da Emerson ken James Alexander kabayatan nga agkarkararag iti sango ti tanem daydi Sonia. Agpalpaliiwak lattan.

“Ania ti imbagam kenkuana?” Pinangsintirko idi nalpas nga agkararag.

“Nagyamanak unay kenkuana ta insublinaka kadakami kenni James Alexander! Ket inkarik met, nga ibilangko a kas pudpudno nga anakko ni Emerson. Umis-isem itan sadiay Langit!” Whoa! Whoa! Makakulkol utek, a kas iti kulkulos, este, calculus! Ngem ammok itan, siguradoak, no suroten la ketdi ti pitik ti puso, no napudnoka iti bagim ken iti padam a tao, ti awanan patinggana a kinaragsak ket magun-odan ta adda bukodna a dana ti napudno nga ayat!  A kas ti kinapudno a di lapped ti kinakurapay iti pananggun-od ti edukasion.