Sibibiag a ladawan (Umuna a paset)

KASTOYKAMI ITI napalabas, ti kayatko a sawen no kasano ken ania ti nagdalanan ti biagmi a dua. Biag ti aglaplapusanan ken ti kumarkaramot iti anges, nagduma a rupa ti biag a nagtugmok tapno isuda a dua iti agkibin iti mangliwengliweng a dana ken kaitutopan. Kastoykami iti napalabas; the way we were, a kas iti nabasak a salaysay iti magasin a daan maipapan iti nalatak a pelikula nga immakop iti adu a pammadayaw idi 1973 a nagbidaan da Robert Redford ken Barbara Streisand, maysa a naisangsangayan a pakasaritaan iti ayan-ayat nga addaan ti agduma a lubong; a kas iti pakasaritaan ti ayan-ayatmi ken panagduma ti lubongmi kenni Rowena Dulnuan, ti babai a nangipaay iti panagbalbaliw ti biag ken panirigan. Saan laeng nga agduma ti istatus iti panagbiag no di ket agduma pay iti nagtaudan a puli—taga-patad ken taga-kabambantayan ngem ti panagpapada ti amin ti bigbigen ti napudno nga ayat.

Nasayaat ta silulukat ti muging ti inak ken dua a kakabsatko ket patienda ti panagpapada amin a tao. Ti kinaadda ti nangatngato ken nababbaba ket saanda a kanunongan.

Kaeskuelaak iti maysa nga unibersidad iti Baguio City ni Rowena taga-Mayoyao, Ifugao. Masirib, aktibo; kinapudnona ket isu ti presidente dagiti estudiante a taga-Ifugao iti eskuelaan ken maysa nga opisial ti Benguet, Ifugao, Bontoc, Apayao, Kalinga student chapter. Ti BIBAK ket gunglo dagiti taga-Cordillera worldwide: estudiante, propesional, OFW ken aminen a sector a mangipateg iti sapasap a panagkaykaysa iti rehion para iti panagbalbaliw ken idudur-as. 

Agpadakami iti kurso, Bachelor of Science in Information and Communication Technology. Diak ammo no apay a naasideg ti riknak ken Rowena, siguro gapu iti ugalina a mannakitulong. Adda umbi ken kuldit ti maiduldulin a balikas ken kaipapanan no agsabat dagiti matami. Kanayon nga adda iti dean’s list idinto ta adda met datao iti goat list wenno kutit list. Kanayon a pagkopiaan iti assignment, siraragsak nga umasibay kadagiti projects ken dadduma pay a rekititos iti information and communication technology. Isu ti kanayon iti pagpaisuroan lalona ti sabdiek a makakulkol utek, ti kulkolos, este, calculus, whoa!  

Ngem pagangayanna idi naipasagepsep iti kinapategda (integral ken differential calculus), ti panangiyam-ammo ti scientific method of analysis, nalawlawagan ti panirigan. Ta no awan dagitoy a sabdiek kasano a maammuan dagiti parikut ken solusion maipapan iti computing system? Kasano a mapataud dagiti lohikal a solusion iti information and communication technology? Kasano ti panangbalbaliw ti daan a konsepto nga agturong iti napapanawen ken maitutop a kaimudingan?

Wen met a, nagdaras nga agbalbaliw ken mangabaruanan ti impormasion ken teknolohia, isu a nasken met a sumurot ti panangisuro; ta no saan, mapanawan ti daan a sistema ket pagapunan ken araken met ti dingraw ken ngilaw ti eskuelaan. Ti calculus nga usaren iti plotting graphs of certain formulae or functions. Mausar pay a mangparnuay iti mathematical models tapno magun-odan ti makapnek a solusion maipanggep ti Physics Engines, Signal & Image Processing, Computer Vision, Information Theory ken dadduma pay.

Simple laeng ni Rowena lalo kadagiti isuotna, a masansan nga isungbatna a ginatangna dita SM—saan a mall ti kayatna a sawen no di ket segunda mano wenno ukay-ukay. Awanan ti borloloy iti bagi, gagangay a Cordi (pangiyababaan ti Cordilleran). Nupay kasta tumpuar latta ti pintasna iti tayagna a lima a kadapan ken pito a pulgada. Natundiris nga agong, napudaw uray di agmek-ap lumabaga dagiti pingping, atiddog ken nasileng a buok agingga iti siket, immal-o a pammagi, naraniag a mata; a kas karaniag ti namnama nga iburay dagiti rice terraces wenno inagdan-agdan a kapagayan iti bakras dagiti bambantay iti lugarda ken dagiti nagduduma a kitikit a nangipresentar ti kannawidan, kultura, pammati ken tradision ni Ifugao.  

Aminek adda timmubo a sabong ti marapait iti barukongko iti panagay-ayam ti naumbi a pul-oy, no matmatak ti payapay dagiti saleng nga ar-arakopen ti angep Baguio. Kanayon a nabanglo ti ayamuom dagiti atap sabsabong iti namaris a rabii, a kas kamaris dagiti tagainep a kanayon a mangipasngay iti isem ken ganaygay a sumrek iti eskuelaan.

A, agbalbaliw met gayam ti ballikug nga estudiante! Ti awanan ganaygay ken bulakbol nga agadal, gimmaget idi nakarikna iti ayat ken inspirasion!

Ti inspirasion ti nangilukat ti ridaw ti panagbalbaliw nga awan sabali a makaaramid dayta a panagbalbaliw no di laeng bukod a bagi.

Aminek, idi damo awan la iti reggetko nga agadal lalo ket nagbiddutaksa iti kurso a tinapogak, a ti nangguyugoy kaniak nga agadal itoy a kurso ket iti kapanunotan no kasano nga agbalin nga information security analyst wenno cybersecurity analyst.

Ngem maigapu ken Rowena ket immuliak met iti agdan ti ganetget, a nasken nga ikagumaak ti agturpos iti kolehio yantangay addaakon iti dana nga agturong iti nasirnaat a panawen tapno maragpat ti naraniag a kaimudingan. Anus a, ania ngarud, ti makaanus, isut’ makagun-od!  

Nangeddengak. Nasken nga idatonko ‘toy ayat. Pinasiarko iti dagusna iti Ifugao Woodcarvers’ Village iti Asin Road.

“Arapaapko iti makaturpos tapno mabadangak dagiti nagannak kaniak ken dagiti lima a kakabsatko. Nakurapay laeng a pamilia ti nagtaudak, Alex, ket ti pannakaturposko iti adal ket ridaw a nalukatan para iti ad-adu pay nga oportunidad. Please, Alex, maawatannak koma…”

Gagangay a sungbat? Wenno maysa laeng a panangsuot? Ngem saanak a mamki wenno agatras kadagitoy sidadaanak a mangaklon ti aniaman a pannubok.

Nagsabat dagiti matami, napaut a panagsalip ket ipapanko lattan a batbatokenna met ti kinapudno iti irengrengrengko kenkuana. Kadagiti balikasna nabagas a mangibuksil iti kinaasinona ken ti reggetna a makaadal, maysa a silaw inspirasion a rumbeng a di maiddep.

Intuloyna manen iti nagsao ngem dina inlisisi ti perrengna. “Sangkabagada a maminsan laeng nga agtuktok ti oportunidad iti biag ti tao isu a di nasken a dadaelen dagiti kangrunaan nga aramiden iti pannakaragpat iti gagem ken arapaap. Mamatiak kadayta a banag ta ammok a dayta ti tulbek tapno mapanawanmi met ti sangkasapulan-sangaapuyan a kasasaad. Maawatannak koma, Alex.” Dina latta insina ti perrengna.

Diak ammo no apay a diak makauni kadayta nga imbagana. Saan a maawan iti muging a tiliwek ti dakulapna ken diak pulos ibbatan ngem diak a maaramid idinto ta dayta ti maysa kadagiti kapartakan a panangtiliw ti tung-ed ti sabsabongen.

Saanakon nga agdadamo iti nagan ni ayat, liman dagiti nagbalin a kaayan-ayatko. Nupay kasta diak naupay, ad-adda ketdi nga inggaedko a magun-od ti tung-edna babaen iti panagpursigik iti innak panagadal.  

Alexander Pernia, agriingkan! Balakadko iti bagik idi addakamin iti maudi a tawen ta nasken a saanen a pabandying-bandying ti gunay ta dinto ket maruros datao iti listaan dagiti agreduar. Nasken iti panaganus, total dua a semester laengen. Nasken a nayunan no diman igampor ti aminen a kabaelan ken regget tapno di met mapaay ti balo nga inak nga agsaksakripisio nga agtrabaho sadiay Saudi Arabia a kas nurse. Ti manongko ket Electronics and Communication Engineer ken agtrabaho sadiay Belgium. Ti manangko ket nurse met ken agtrabaho met sadiay Edinburg, Scotland. Addada amin idiay abroad, nawadwad ti sapulda isu a ti pinansial a kasapulan ket aglaplapusanan. Siak ti buridek ken adayo bassit ti diperensia ti edadmi iti manangek. Isu a medio spoiled brat datao, naimbag ta naanus ni Anti Meding, ti nataengan a balasang a kakaisuna a babai kabsat ni mamang iti walo nga agkakabsat, guardian-ko ken guardian met ti tallo pay a babbai nga annak dagiti nakurapay a kabagianmi a papaadalen da mamang ken addadan iti haykul. Kaipaspasngayko kano idi nagpalangit ni papang.

Agbalbaliw met ti ballog a kas kaniak? Wen met a, gapu dayta kenni Rowena Dulnuan! Diak met maawatan ‘toy bagik ta kasla ketdin maiyan-anudak laeng iti agus ti pasamak, kasla naengkanto. No patien dagiti inuugma a muging nagsagrapak kano iti pannakapayugpog.

Ngem daytoy maudi a tawenmi adda nadlawko kenkuana, kasla sinusuonna ti lubong. Saanen a kas idi a naismarte ken naganaygay. Atapek lattan nga adda dakkel a parikutna. Ngem idi damagek awan iti makapnek a sungbatna, kasla adda ilimlimedna.

Bulan ti Agosto iti umuna a lawas a kaunaan met a nag-absent iti makalawas.

Mariribukanak. Inkeddengko a sarungkaran iti pagdagdagusanna sadiay Ifugao Woodcarvers’ Village sadiay Asin Road, ti lugar a nagtuboan dagiti kumikitikit iti Baguio City.

Naklaatak pay idi naamuak ti rason ti karkarna a nadlawko kenkuana.

“Agsardengakon nga agiskuela, Alex,” dayta laeng ket naganug-ogen!

Naipigket dagiti matak iti bag ken karton nga ipagarupko lattan nga agur-uray iti inda pannakabagtin tapno kamangendan iti lugar nga inda kaitutopan.

Nagusisaak idi diak met la maurayen nga agsao.

“Natayen ti OFW a kasinsinko a mangpapaadal kaniak. Naidungpar iti naglugananda a kotse ket nairaman a saan a nakalasat. Di kabaelan dagiti dadakkelko ken kakabsatko a pagadalendak, isu nga agsardengak laengen. Kinapudnona ket agrubrubuatakon nga agawid. Nasakit ti angaw ni gasat Alex, ngem nasken nga akseptaren ti pasamak!”

Diak nakatagari!