Sibibiag a Pasintawi iti Henerasionko: Istoria iti Mala-piudal Mala-kolonial a Kagimongan

Sarita ni Errol B. Abrew

(Maikadua a paset)

 

Adda idi kaeskuelaak iti haiskul, Class 1972, taga-umabagatan iti La Union, ngem adda iti seksion a maikadua, addaak met iti umuna.  Siak ti nagsalutatorian, babai ti balediktorianmi.

Siak idi ti nadutokan nga Editor-In-Chief iti pagiwarnakmi.  Immuna a natukay ti imatangko daytoy a kaeskuelaak idi mangisubmitir iti daniw.  Diak a malipatan ti paulona: Aganupka?

Malaksid ta iti Iluko a naisurat (English ken Tagalog laeng ti medium ti komunikasion ken panangisuro idi), natiliw ti advisermi (siempre ad-adu ti padasna ngem siak) ti pudno a puntos ti daniw.  Ta idi pagbabatogen ti advisermi ti umuna a letra ti daniw ni Filemon  Arlegui (numan pay kasla binaut nga uleg ti namay-anna kadagiti linia) naklaat kam’ nga staffers ta MARCOS HITLER DIKTADOR TUTA met ti pakabuklan ti akrostika a namay-anna.

No apay nga iti Iluko a naisurat ti daniw, dayta ti diak a matukod idi.  Uray ti advisermi, awan met pamalpalatpatanna.  Ngem adda atapko a gapu ta pada a saluyot ti presidente iti pagilian iti daydi a panawen, isu siguro a kasdiay.  Wenno, abante unay dagiti sirmata ken parmata ni Fil no idilig kadakam’ a kahenerasionanna, sumagmamano a dekada sakbay a nainaw dayta kunkunada a mother-language education.

No adda man pakalaglagipan nga aramid ni Fil iti panaghaiskulna isu daydiay  patinayon a pakaalaanna iti iskor 99-100 sagtunggal eksamin iti History, abakna kam’ pay iti seksion wan.  Ket kadawyan a 90-95 ti gradona iti theme writing.  Ken, ammok lattan a maysa a napatamnayan a mannurat idi dimi impablaak ti daniwna.

Idi nagturposkami, iti Seniors’ Alphabet manipud iti Ace – ni Oneida a balediktorianmi agingga iti Zippy a ni Drigo Ronquillo ti kaibatoganna, pulos awan la naipatumpong ken ni Fil.  Brainy kaniak, numan pay maikaduaak laeng, banag a nakasdaawak metten.  No siak koma ti adviser, bagay na la unay kenni Fil ti balikas a progresibo, ngem di pay met uso a balikas idi iti Kailokuan ken awan iti kadagupan kadagiti sangagasut ket tallo a nakalista a balikas nga inaramat ti year bookmi.  Sa maysa, no sublianak itan a basaen, ammok lattan a nakurang pay met la idi ti usto a pannakataming kadagiti balikas.  Wenno nakurang ti utek dagiti nagaramid a mamaestra, kunak man laengen.  Ta no brainy a nautek kaniak, apay pay la ngarud nga adda balikas nga intelligent (intelihente) a napan iti maysa a klasmetko a maikapat iti honor roll idinto nga agpada met ti kayat a sawen dagidiay?

Diakon malagip no ania ti paulona daydi binitlak a salutatory address, (wenno inggagarak ketdi a diakon lagipen), a maysa a senador ti kangrunaan a simmarita a binunniagan ti maysa a mayor iti “so young yet so corrupt” wenno naubing unay ngem korapen no iyulog koma.  Basta ti malagipko, dakam’ nga agtutubo ket dinto koma mapukaw ti talek ken namnamami iti Kumbension Konstitusional a madama a mapampanday idi.   Sitatallugod ti lagipko a nanglipat iti daydi a bitlak aglalo idin ta nagnunog metten ti presidente iti uneg ti duapulo a tawen iti poderna.  Mabainak pay ketdin no basaen kadagitoyen, a ngem sinno met ti agassinusot’ sang-awna nga agkuna a nalaingen uray kattiliw pay laeng?

Kadawyan idi a panawen a dagiti nasisirib a kas kaniak, daydiay makapasa ken makastrek iti PMA ti ayan ti ambision ken gagarami.  Nga isu ngarud ti napanak kasta met ti tallo pay a kaeskuelaak nga ag-Guerrero, Fusilero, ken Espada.  Innem a bulan sakbay a maideklara ti martial law, plebekamin nga uppat ket adda idi pannakkelmi, idi babassit pay dagiti bunton a kunada, a nadayaw ti agbalin a soldado.  Saan a kas kadagitoyen a Hapon metten ti awag dagiti umili a dinalanan ti impluensia iti napagkuros a maso ken kumpay.

Sumagmamano a bulan sakbay ti panagturposko, gapu ta army ti kayatko a papanan (navy ti kayat dagiti dadakkelko), naaddaanak iti gundaway a mangpasiar kadagiti nadumaduma a kampo militar a naiwaras iti pagilian.

Anian a siddaawko, ta idi dumanon ti grupomi sadiay Kampo Bicutan nga ayan dagiti kinemmeg ti martial law a political detainees, maysa ketdin ni Fil kadagiti adda sadiay.  Nadiparak babaen iti langlangana a maysa kadagiti kaubingan a balud, no di man ket kaubingan no idasig kadagiti kakaduana a pakaibilangan ti lakay a pangulo ti Huk idi.  Siddaaw ken gagar ti nagari iti nagbaetanmi a nagpinnadamag, dandanin aguppat a tawen sipud pay panagturposmi.

Pinarigatdaka, Fil? diak man ammo no apay a daydiay lattan ti maarikapko a sinaludsod idin ta naikkan kam’ iti gundaway nga agpatang iti uneg ti bibliotekada a detenido.

Niat kunam, Willy? sinaludsodna iti napigsa a boses.

Pinarigatdaka, Fil?  Tinorturedaka?

‘Niat’ kunam? inulitna.

Idiayko a napugtuan nga adda kapkapsuten ti panagdengngegna idi iseniasna ti lapayagna.

PINARIGATDAKA, FIL?  TINORTUREDAKA? kasla makariawen ti bosesko.  Medio limmagbagaak ta tinaliawdakami dagiti dadduma a bimmisita ken kakaeskuelaak numona ket pangalbuen a kasla kulisapsap ti pukisko.  Baka ipagarupda a sinurotko ni Fil ditoy pagbaludan iti di pay nalpas a tactical interrogationna.

Namimpatak a naawanan puotko, kinuryenteda ti ukel-ukelko, dinilmutandat’ lighter ti ormotko, pinainumdak iti sangatimba a danum sadak imbaddek, rimmuar ti dara kadagiti agongko ken lapayagko, kasla awan aniaman a kinunana.

Impangato-impababak a minira a nalaing ti kinaklaseak, iti pakabuklan ti kullapit ken nakarantiway a pammagina iti tayagna a lima kadapan ket lima a pulgada, a kasla agsalsaludsod dagiti matak no agpayso wenno saan, nabalinanna wenno saan dagiti nakunana a pammarparigatda.

Nalagipko daydi diak impablaak a daniwna, ket no isun ti namunganayan daydi, sabali ngaruden a Fil ti kasangsangok, nakunak lattan iti unegko.  Timpuar ti nalimed a panagraemko iti kasangsangok, ta adda met nagsabatan ti kapadasanmi.  Torture kaniana, hazing met kaniak.  Kapadasan nga agpada a mangtenneb iti pakadanonan ti tagipatgen, prinsipio man wenno pannakamuli iti kinatao ken kababalin.

(Adda tuloyna)