Singising (Umuna a paset)

Stock photo: Silhouette of mother and daughter

NARPUOG ti arapaap ni Ambrose Rodrigo para iti bugtong nga anakna, ket kasla sarming a naburburak. Nasaem ti riknana a maip-ipas. Saanna nga ammo ti maiparbeng ken tumutop nga aramiden. Maburiboran unay. Nagpukawen ti arapaapna a kas karaniag ti sumingsingising nga init, awanen pagkaptanna koma makasagpat iti nagin-awa nga estado ti panagbiag ken panagraem a kas naballigian a nagannak, awanen dagitoy ta kellaat a nagpukaw.

Koma, ni Cecil, ti bugtong nga anakda, ti namnamaenna a mangagdan nga agturong iti narimat a lubong. Kaduana ni baketna, ni Ising, intuonda, amin a panawenda a mangpaadda ti kasapulan ti anak, tapno masibbolna dayta nga arapaap. 

Ngem itan, nagpukaw dayta naraniag nga arapaap, ta kaiyariganna iti subo a natippay. Isakmol la ngaruden, inagaw pay laeng ti pasamak a gapuanan iti saan a panagannad, ket ginundawayan met dayta ti manglimlimo a kanero.

Umukuok ti sakit ti nakem ‘toy agkabanuag nga ama, ta sumagmamano a riduma ti sarming ti naipalok iti barukongna, a mangparparnuay iti nagpaiduma nga apges ken sanaang. Dayta a pannakasugat ti kaunggan, dinto pulos nga aglunit no saan a sirayan ti bimmalitok a singising.

Ngem sadino ti pakasirayan dayta bimmalitok a singising no ti muging ket sinallukoban ti pampanunot nga immuging?

Kaiyarigan iti nakasango iti nangato a pader, ket di masinuo no ania ken sadino ti masanguanan. Dayta itan ti taltaluntonen a dana ti biag ni Ambrose Rodrigo.

Nasakit para iti maysa nga ama, a kas ken ni Ambrose nga awaten ti simmangbay a dugudog, ta nalayus dagiti tinartarabayna ken ninamnama a nam-ay ken ingget ragsak, nga isu iti nangleppay ti abagana.

Ay, anian a nagsaem…!

Ania pay ita, ti irasonna kadagiti kaarrubana ken am-ammona? Ania pay ti rupana ita a sumango ken makiragup iti tungtongan no ti saritaan ket dagiti annak nga agis-iskuela iti kolehio? Adda kadi pay ipannakelna? Adda kadi pay masaona?

Napia pay ni Pari Ambrose, agad-adal iti kolehio ti anakna!

Taltalekna pay, ta addanton certified public accountant nga anakna!

Nakakaapal ti gasatda! Kasta koma met kadakami…!

Dagita ti sangkadengngegna idi kadagiti kapurokan ken am-ammo. Dagiti panangidayaw ken panagrem tapno mas lalo pay nga inggaedna iti agtalon ken agbangkag. Ngem ania pay ita ti namnamaenna a supapak?

Immuna a dimteng ti natbag, isu nga awan iti tudo a nagtinnag. Pagsasao nga umarngi iti saan a panangibilang a piek ti itlog a dipay napessaaan. Dayta ti napasamak, nagadu iti mangidaydayaw kenkuana a maaddaanto iti anak a certified public accountant ta masirib nga estudiante ni Cecil, ngem gayam a saanen a mapasamak.

Nupay agalauna pay laeng iti malem, impakon ni Ambrose ti nuangna kalpasan a naikargana iti pangga ti generator, ti nakawikaw a sangagasut a metros nga uno media dayametro a nangisit a hose, ti dua a kawikaw a sagsasangagasut a metros a di uno dayametro a puraw a hose ken ti beinte metros a di uno media dayametro a nangisit a hose nga agserbi a kas parasusop ti generator iti danum ti bubon. Inggalutna iti generator ti dua galon a gasolina tapno saanda a matumba. Sinaltaanna ti bukot ti nuang.

Nasken a sibuganna dagiti mulana a nadumaduma a natnateng. Dagiti maburas ket kompraen ti kasinsinna a biahero sadiay bagsakan ti natnateng sadiay Urdaneta. Dayta ti pangal-alaanna iti gastosenda.

Bugtong nga anak ni Cecil, wen, saanda nga ammo no apay a saan a nasunotan iti kabsat. Iti pattapattada, nalabit a gapu ta naladaw a nagasawa ni Ambrose, agedaden tallo pulo ket lima, kasta met nga agedad iti tallopulo ni Ising. Inannugotda lattan a dayta ti nakem ti Narmarsua, a maymaysa laeng ti mabukelda a bunga.

Ngem daksanggasat, ta nagayat ni Cecil iti addaan iti nasam-it a panagdildila ken rapas a dakulap, ket timmallikud daytoy kalpasan a naalana ti kaykayatna. Piman a Cecil, imbes a diploma iti iyawidna, ti kayyanak a maladaga.

Dayta a malem ti kuna ni Ising nga isasangpet da Cecil ken ti anakna a maladaga a lalaki. Narigat nga awaten ni Ambrose dayta a banag. Nasakit unay para iti maysa nga ama, a kabaliktad ti namnamaen nga arapaap ti sumangbay.

Naimbag laengen ta adda nangtulong ken ni Cecil, ni antina a Mildred, a bugtong a babai a buridek kadagiti tallo a kabsat ni Ambrose, nga isu ti inaunaan. Ti antina, ti asawa daytoy ken dagiti tallo a babbai nga annakna iti simmaranay ken ni Cecil iti panagsikogna, panagpasngay, ken aminen a gastos, kasapulan ken aruaten ti maladaga. Ipagpagapu met la ngatan ni Mildred, a gapu ta manongna ti akin-anak ken Cecil, isu a saanna a pulos a baybay-an, ta idi agis-iskuela pay laeng iti edukasion, ni Ambose iti nangpaadal kenkuana, ta masaksakit dagiti dadakkelda. Dagiti dua pay a kabsatda, kinaykayat dagitoy iti agmaneho iti dyip sadiay Manila ngem iti agtalon, sadiayda metten a nagkapamilia. Ni Ambrose ti nangubra ti sangkabassit a dagada, isu a nakaadal ni Mildred iti edukasion ket nakastrek a mangisuro sadiay Baguio. Sadiay metten a nagkapamilia. Ni Ising a baketna iti nakasao, a kalpasan kano iti innem a bulan, binagbagaan ni antina a Mildred a dumatag kadagiti dadakkelna, ta narasay dagiti nagannak a manglaksid iti anak a naiwawa. Ti anak ket anakto latta. Gumawgawawa met ‘toy kakaisuna a babai a kabsat ni Ambrose, iti pammakawan ken pannakaawat ken ni Cecil. 

Pannakaawat? Nadagsen unay ken ni Ambrose dayta, ta iti panagan-anusna a kububkubokob iti kabangkagan ken kataltalonan, agapit pay laeng iti di pulos makideman a pakaibabainan. Ta nagrigat a malisian ti duyok dagiti sidingan a dila, dagiti ngilangil, libbi ken arasaas iti liklikudan.

Ta kas ‘tay kunadan, dagiti arasaas iti bakrang ken liklikudan iti kapipigsaan amin a timek, ta uray no apputem dagiti lapayag, maplengka latta.

Ne, maladaga met ti insangpetna, di met a diploma?

Naganak nga awanan iti asawa!

Piman nga Ambrose…

Dayta ti pagsakitan unay ti nakem ni Ambrose. Numona ket nagadu pay met ngarud a kapurokanna iti addaan iti rapangan ken sidingan a dila. Kasano a lissian ni Ambrose dagitoy a saosao, kissiim, kinnuldit ken garikgik dagiti tumanuttot?

Lissianna lattan dagitoy, ngem panagrikna ni Ambrose, narigatna a tilmonen dagiti umsi a maisawang. Ti karirigatan a tilmonen ket dagiti balikas ti umsi ta sumagirad iti karabukob a mangukkrit agingga kaunggan. 

Apay nga aglak-am iti umsi ken pannakaibabain? Apay a dagiti nagannak iti agsagaba iti nakana iti saan a panagannad ti anak?

Inggaed koma ni Cecil iti nagiskuela, dayta koma ti impamaysana. Pinampanunotna koma ti arapaap da Ambrose ken Ising, nga isu met laeng iti maisagut iti bunga dayta nga arapaap. 

“Papanawek no kunak, papanawek ti birad!” Nayesngaw ni Ambrose. Pimmartak ken dimmadakkel ti askaw iti pannakakudag ti agsumbangir a bakrang ti ayup. “Dina la pinampanunot, adu a rigrigatmi ken inana a mangpapaadal kenkuana, sabali met ti inar-aramidna, pue!” Bumukkual ti pungtotna, ngem ad-adda a nagari ti bara a simmippayot kadagiti matana, ngem dina matiped ti kubuar ti barukongna. “Adu nga anus, ganetget, saranta nga agtalon ken agbangkag ngem sinubadanna ketdin iti pannakaibabain! Papanawek no kunak, papanawek! Uray awan anakko, no kasta met laeng a kadagmelan iti amin a dagmel!” Inradiesna pay nga insawang kabayatan iti panangpanurnorda ken Kalantangan ti bit-ang iti purok nga agtunged iti panglawaen a kabangkagan iti bandana ti daya, a pagmulmulaan dagiti pumurok iti natnateng, mais, bawang, sibuyas ken lasona.

Napia laengen ta awan iti makangngeg iti isawsawangna, ta mas lalo la ketdi ti gil-ayab a parnuayen dagiti sidingan a dila. Amangan no saan a makateppel iti mangngegna a saosao ket isu pay dayta ti pakiap-apaanna. Amangan no dina makontrol ti bagina ket makatagbat pay kadagiti tao a mannanao.

Dagiti mannanao ket saan laeng a dila ti kangrunaan nga instrumentoda iti inda pagragsakan no dipay ket ti sarang a lapayag, a sarunuen ti kinnuldit ken innarasaas, dagiti agbalbalikas a paludip wenno taldiap. Iti ababa a pannao, ti kabibiag ti maysa a tao iti pagragsakan ti mannanao.

Nagbang-es ti nuang iti pannakabitog manen dagiti bakrangna babaen iti labus a mukod ti agsasainnek ken agpupungtot nga ama. Iti panagdardaras ti askaw ti ayup, maisamirana pay laeng ketdi iti kumittab kadagiti nalangto a bulong ti ipil ken dagiti kimmalatkat a kamkamotit nga immaplaw iti abaga ti bit-ang, a taltaluntonenda a kumamang iti kabangkagan.

Saan met ketdi a makagura ni Ambrose ken ni Kalantangan ngem dina met malapdan ti bagina iti inna panangdagdag iti ayup ta nadardaras a makadanunda iti kinelleng a minulaanna kadagiti nagduduma a natnateng. Sakop pay laeng ti purokda a Nagrebcan ti nalawa a kabangkagan agingga iti karayan iti daya a beddeng iti kabangibang a barangay. Dagiti rimmuok ti balbalay iti bandanat amianan ket ti sabali pay a purok ti barangayda, ti Caramay. Lima amin a purok ti mangbukel ti San Leonardo a barangayda.

Iti naminsan pay a panangkidagna ti bakrang, namki ken nangrikna ni Kalantangan. Madlaw ti mirduot ken semsem ti ayup kadagiti banang-es ken dimmadakkel dagiti askaw.

Ket kinuddot ti konsensiana ni Ambrose: Patayemon ta nuangmo nga awan basbasolna! Kakaassiannaka nga agubra iti kabangkagan ken talon ngem awan man la a pulos iti asim met kenkuana! Ti guram iti anakmo, awan a pulos ti bibiang ti nuangmo!

Panagrikna ni Ambrose, kasla nasuyatan iti sangdram nga ice tubig, ti termino ti agyelyelo a danum ken naisupot iti plastik. Nagsennaay iti pannakailaw-anna. Saan a rumbeng a saktanna ti ayup. Ta no awan daytoy naasi a katulonganna nga agtalon ken agbangkag, sigurado la ketdi iti panagkaradapda nga agassawa iti panangisakadda iti panagbiagda. Dimteng ti asi ken panangipateg iti tarakenna a nuang, ta no awan daytoy nga ayup, narigrigat manen iti panangsilpoda iti angesda, ken kangrunaanna, ti isasang-atda iti bantay-masakbayan ni Cecil.

  Ngem ania pay ti masakbayan ti anak no ti dalanna ket binangenan iti bimmantay a babantot ken sasainnek?

Ay, ti bantay a naraas, no saan nga utoben ken miraen nga umuna ti daldalanen, pagammuan ta maikarangukong iti derraas.

Timmangad, nupay pinayungan dagiti nagduduma a kaykayo ken kawayan iti agsumbangir nga abaga ti gimmukayab a bit-ang, apagapaman a naungap dagiti agtigtigerger a bibigna ket nakabulos ti agsasarugaddeng a tanamitim.

(Adda tuloyna)