Footer

SINURSURAN: Ania ti pudno iti vape?

SMOKING is dangerous to your health.

Saanen a karkardayo a palagip iti panagsigarilio. Kadagiti komersial wenno ads iti radio, pagiwarnak, telebision ken iti mismo a pakete ti sigarilio, maipalpalagip a kanayon dayta.

Ta makadangran iti salun-at!

Ti panagsigarilio ti maysa a rason iti nasapa nga ipupusay. Addanto laengen iti udina ti panagbabawi. Ngem saanen a maisubli ti napalabas aglalo no mangrugin nga agsingir ti salun-at.

Am-ammo ti Pilipinas a maysa kadagiti pagilian iti lubong a reprep dagiti agsigsigarilio. No maimatangan ida, kasla awaan pategna kadakuada ti bukodda a salun-at ken salun-at dagiti padada a tao.

Saanda a mapanunot ‘tay kunkunada a second-hand smoke. Nga ad-adda pay a delikado no masukrob, maangot wenno malang-ab dagiti ordinario nga umili ti ipugpugsoda nga asuk ti sigarilioda. Saanda nga ikankano ti ibunga ti aramidda.

Dida ngata mapanunot a daddadaelenda ti templo a sagut ti Namarsua kadakuada?

Isu a ditoyen a masdaaw no apay a naubing ita dagiti agsagsagaba iti nadumaduma a sakit kangrunaan ti kanser iti bara! Mabalin a sawen dagiti dadduma a dida met inab-abuso ti bagida. Ngem apay a kasta pay ti nasakitda.

A bunga gayam dagiti nalanglang-abda nga asuk ti sigarilio kadagiti nakapulpulapolda nga indibidual. Ta kadagiti napnapananda, saan met a maliklikan a makalagud dagiti agsigsigarilio. Ipamatmat daytoy a pudno a maysa ti pagilian kadagiti adu dagiti mannigariliona. Maikasangapulo ket maysa iti puesto iti sangalubongan.

Adda dita a nakaladawan payen iti pakete ti sigarilio dagiti nakain-inaka a sakit a maala iti panagsigarilio. Naingato payen ti buis a namagtayok iti presio ti tunggal pakete. Pannakaipawil ti panagsigarilio kadagiti pampubliko a lugar. Ngem isu latta nga isu a di bumabbaba ti bilang dagiti mailuluod itoy a bisio.

Nagruar dagiti produkto tapno maliklikan, malabanan ti pannakailuod iti sigarilio. Mangrugi kadagiti makunkuna a patches ken bubble gums, agas a mangtellay kano iti gagar nga agsigarilio, lollipops ken kendi. Ngem dida napababa ti bilang dagiti agsigsigarilio.

Agingga a rimmuar daytoy kunkunada a vape wenno e-cigs (electronic cigarettes) a mangpababa kano iti dakes nga epekto ti sigarilio iti bagi. Kaarngi daytoy ti sigarilio ngem addaan iti cartridge, bateria ken LED a silaw. Iti pannakai-ON ti e-cigs, bumara ti liquid a linaon ti cartridge agingga nga agalibungabong nga isu met ti susopen dagiti agus-usar.

Ti liquid, kaaduanna, addaan iti laok a nikotina (nupay kuna dagiti dadduma a manufacturer a nicotine-free ti vape), kemikal a mangpaalibungabong (vape) iti nikotina (kas koma iti propylene glycol ken vegetable glycerine), additives ken flavoring.

Nairehistro daytoy a produkto idi pay 1960s ngem saan unay nga immaweng ti naganna. Agingga a simmikat iti China idi 2004 sa nagramaram iti Europa idi 2006. Iti sumuno a tawen, iti met Amerika.

Gapu ta awan kano met ti talaga a laokna a tabako, saan a nalimitaran ti pannakausarna idiay Amerika. Ngem nagbaliw dayta kadagitoy. Kadagiti siudad ti Boston, Chicago, New York ken Los Angeles, naistriktuan ti panagusar it vape. No sadino a maiparit ti agsigarilio idiay Utah, North Dakota ken New Jersey, kasta met a maipawil ti panag-vape.

Idinto nga iti pagiliantayo, unregulated met a makuna. Ala, mabalinmo latta ti ag-vape iti kaykayatmo a disso ken oras.

Immadu dagiti agus-usar iti vape gapu iti pammati nga awan ti nikotina daytoy. Kayatna a sawen, saan ngarud a makadangran iti salun-at.

Iti maika-5 a Global Forum on Nicotine a naangay idiay Poland, imbinsabinsa dagiti eksperto (health practitioners, scientists, researchers) ti pagimbagan ti panagusar iti vape imbes nga agsigarilio.

“Tobacco smoking causes heart disease, stroke and lung cancer, but smoking-related diseases are not caused by nicotine,” kuna ti dua nga Australiano a doktor.

Dagiti kano maala a sakit ken ipapatay a maala iti panagsigarilio ket nagramut iti mapuoran a bulong ti tabako. Iti kano pannakapuor ti tabako, agpaltuad daytoy iti makasabidong a gas kas iti carbon monoxide, formaldehyde ken cyanide. A dagitoy met ti malang-ab wenno masusop dagiti agsigsigarilio.

“Nicotine is what causes addiction to smoking, but nicotine is relatively harmless with minor health effects. E-cigarettes give users the same hand-to-mouth behavior and the nicotine they want—the whole cigarette smoking experience but less harm,” kuna ni Dr. Colin Mendelsohn, associate professor iti University of New South Wales ken chairman ti Australian Tobacco Harm Reduction Association.

Kayatna a sawen, no vape ti mausar, awan dagitoy makasabidong a gas ta awan ngarud ti mapuoran a bulong ti tabako. Likido laeng a mangparnuay iti asuk wenno alibungabong a lang-aben dagiti agbe-vape.

Ngem no kitaen ti pakasaritaan, sumaruno ti Australia iti Thailand a kaaduan kadagiti agus-usar iti vapes. Dakkel a negosio sadiay ti e-cigs. Saan ngata a dayta ti rason no apay a kasta laengen ti panangipromotda kadaytoy?

Dagiti met dadduma nga eksperto iti lubong, kunada nga adda nailaok a panangallilaw idi mayam-ammo daytoy iti merkado. Nagbalin a pammati dagiti mannigarilio a daytoy ket produkto a sukat ti nikotina nga iti masungad makaikkat iti gagar nga agsigarilio.

Kas nasaon, kaaduan met laeng gayam kadagiti vape ti addaan iti nikotina. Ti nikotina, maysa  a klase ti kemikal a droga. Ngarud, nupay basbassit nga amang ti adda iti vape, droga pay laeng dayta. No sumrek iti bagi, adda ket adda latta dakes nga epektona aglalo iti puso.

Nakita payen dagiti dadduma nga agsuksukisok nga adda ramen ti vape a formaldehyde (carcinogenic daytoy wenno mangibunga iti sakit a kanser), nitrosamines (carcinogenic met laeng) ken lead (makasabidong iti utek). Nupay 9 – 450 a beses a nababbaba ti lebel ti makasabidong a ramenna no maidasig iti sigarilio, kaskasdi nga agpadada iti lebel ti formaldehyde ken metals. Natakuatan pay nga adda silicate particles iti vape a kangrunaan a mangdadael iti bara a pamunganayan ti nakana a sakit daytoy.

Itay laeng agtunged ti bulan ti Oktubre, nariing manen ti isyu ti vape gapu iti napasamak iti maysa nga agtutubo. Simmabog wenno pimmutok ti vape iti rupana. Patienna a gapu dayta iti bateria nga insukatna iti gayyemna.

Nakaay-ay-ay ti nakapay-an ti nasao nga agtutubo. Adu a paset ti rupana ti naapektaran. Nagasat laeng ta saan a natay. Ngem masapul nga agpaagas/agagas iti medio naunday a panawen.

Sabali laeng ti trauma a mabati kenkuana.

Isu a nabiag manen ti kampania ti Departamento ti Salun-at (DOH) iti pagilian a gesdan koma wenno limitaran ti publiko ti panagusar iti vape.

“Saan laeng a kasla ay-ayam ti vape,” innayon pay ti DOH. “Naibudi ditoy dagiti features a natalged ti produkto nga ad-adda mangguyugoy kadagiti agtutubo tapno agsigariliodanto met laeng iti udina.”

Impatalged ketdi ti DOH nga agtultuloy ti panagadalda iti vapes ken panangmonitorda iti pannakailaklako daytoy iti social media.

Kadagiti nagannak, isuda koma ti umun-una a mangatipa kadagiti annakda nga agusar iti e-cigs. Makitinnulongda kadagiti otoridad tapno saan nga ad-adda nga agramaram ti panagusar itoy a produkto a di pay masinunuo ti makunkuna a long-term nga epektona.

Iti Kamara ken Senado, addan gakat a malimitaran koma wenno maipawil ti panagusar ti vape iti pagilian. No ania ti turongen daytoy, dayta ti urayentayo.

No kayatmo latta ti ag-vape, adda kenka daytan. Salun-atmo dayta. Bagim. Ken kuartam ti mabusbosmo.#