Footer

SINURSURAN: Dagiti basura

ISANG bayan sa Japan, zero-waste…

Kasta man ti linaon ti damag itoy umuna a lawas ti Agosto.

Ket nalagipna ti pagilianna. Kaano met ngata nga agbalin a zero-waste ti pagilianna? Wenno maikabassit man laeng ti parikut iti basura?

Agdadata ti parikut ti basura iti pagilianna. Kinapudnona, daytoy ti kangrunaan a parikut iti Kamaynilaan no kasta nga aglayus. Adu ti mayanud a basura. Appelanda dagiti pagayusan ti danum nga ad-adda a mangibunga iti nakaru a layus.

Pagangayanna, uray bassit laeng a tudo, saan a masasaan a mangibunga iti sobra a layus. Dakkel a perwisio ti ipaayna iti tunggal maysa. Saan laeng a dagiti adda panggedanna, ubbing, kangrunaan dagiti agad-adal, ti maapektaran ta awan no kua ti serrekda. Saan ngarud a karkardayo ti pannakaisakripisio ti edukasion iti biagda. Sayang dagiti madadael nga aldaw gapu iti saan a madagdagus a panagnadnad ti danum.

Dagitoy pay a basura ti agbalin nga umok dagiti nadumaduma a peste kangrunaan ti bao. Ti nakaam-amak, imet dagiti rugitda dagiti makapatay a bayrus. Paraiso kadakuada dagiti di maaw-awan a basura.

Iti panagtutudo, madanon ti danum dagiti apon dagitoy a peste. Mayanud dagiti rugit. Dakkel a peggad ti ilaylayatna iti asino man nga indibidual a makadalapus wenno makasagud kadagiti bayrus. Aglalo la ngaruden dagiti adda sugatna.

Leptospirosis. Sakit a nakain-inaka ta nagdakkelan ti posibilidadna a maipatli ti biktima. Nagalisto pay met ngarud ti panagramaram ti sakit iti kinapetna.

Iti pannakabuyana iti damag, nalagipna pay ti mismo nga ilida. Ala, saan met ketdi a kasta kadakkel ti parikutda iti basura. Gapu ta nalawa pay laeng dagiti dagdaga iti aglawlaw ti tunggal pagtaengan, adda latta masindadaan a pagiballengan dagitoy iti basura.

Nakakadkadlaw laeng ti mismo a plasa ta agkaraiwara dagiti basura. Maipakita laeng nga awan latta ti pannakipaset dagiti dadduma iti pagimbagan ti ili. No adda pagkaanan, maimulsitda lattan a kasla awan aniamanna.

Ania pay, ti pagayusan iti aglawlaw ti plasa, kanayon a maappelan. Maur-urnong dagiti basura. Inton agbayag, nakaal-alingasaw ti aglawlaw. Nakaapput dagiti makipalengke.

Nakababain nga imahe ti ili no kasta nga addada ganggannaet a nairana a makitienda. Naimbag ketdi ta no kasta a saan sa metten a kabaelan dagiti adda iti takem, ipamuspusanda ti mangpadalus kadagiti pagayusan.

Maysa pay, kanayon a makitana, ti kalsada iti asideg ti baybay nga agpadaya ken agpalaud manipud iti plasa. Awan ti mabalbalay ditoy. Napintas a panglinteganna a mapan-agawid a makitienda. Malaksid a nalamiis ditoy gapu iti aplaw ti angin-baybay, naulimek ken awan unay dagiti masabat a lugan.

Ket gundawayan metten dagiti awan manaknakemna. Ibelbellengda ditoy dagiti sinako a basurada. Maibattalda lattan iti agsumbangir nga igid ti kalsada. Maburburayrayan ta saan pay a nasayaat ti pannakareppetda.

Dina ammo no asino dagitoy nga agibelbelleng iti basura a nakadanon payen iti pantok ti baybay iti asidegda. Ti ketdi masiguradona, adda pakainaigan dagiti adda negosiona iti plasa. Mabalin a dagitay agpahalohalo (ta latlata ti rekado daytoy dagiti makitkitana), aglaklako iti nakabotelia a danum (ta dagitay pag-seal-da ti kaaduan a maitayabtayab), wenno dagitay adda kabaelanna iti biag (ta nangingina a brand ti taraon ti lislissianna no kua a nagawangan dagitoy).

No maminsan, addada pay dagiti natay nga ayup nga ibellengda latta no kuan iti igid ti alad. Makitkita a nakasalat.

Isu a kasta man la unay ti apalna iti ili ti Kamikatsu, Japan iti kina-zero-waste-da. Nakadaldalus dagiti kalsadada, sibibiag dagiti bagi ti danum iti sakupda, nadalimanek tunggal pagtaengan uray dagiti establisimiento.

Naipakita no kasano a maklaseklase dagiti basura manipud iti marunaw, di marunaw ken delikado a basura. Ma-recycle dagiti mabalin pay a pagnumaran; maaramid a baro a produkto; ken mapagbalin a ganagan dagiti marunaw a basura. Agdiretso iti recovery facilities-da dagiti bettak a botelia, sarming ken dadduma pay.

Saan a makolekta ti basura ti pagtaengan wenno pasdek a di nasayaat ti pannakaklaseklase dagiti basura.

Kinuna ni Akira, ti adda iti likud daytoy a gannuat, saan a nalaka a napasurotda dagiti kailianda. Adu ti masulit a mamaglalasin kadagiti basurada. Taktak la kano. Aglalo ket napardas ti taray ti tunggal kanito sadiay. Kas met laeng ditoy, naisipna. Kasla agkamkamakam, gumangganat a kanayon dagiti tao.

Ngem gapu kano iti naanep a panangikampaniada iti programa, ti pagimbagan ti nasayaat a pannakaidalimanek dagiti basura, in-inut a nagbunga ti rigrigatda. Naaddaan dagiti kailianda iti disiplina.

Idi agangay, nagbalinen a gagangay kadakuada dayta nga aramid. Saanen a maibilang a taktak.

Saan koma met a narigat dayta iti ilida wenno iti sibubukel a pagilian. Mangrugi laeng iti disiplina iti bagi. Ken ngipen kadagiti agipatpatungpal iti linteg.

Kasasayaatan a pangrugian daytoy nga aramid iti uneg ti pagtaengan. Maisuro dagiti annak iti umisu a pamay-an kadagiti basura. Maitukit iti panunotda a dida lattan ibelleng iti sadino la ditan dagiti pagkaanan. Adda umisu a lugar kadagitoy.

Ngem no ibaga ti kastoy kadagiti annak, masapul nga agbalin a pagsarmingan dagiti nagannak. Isuda ti pagtuladan.

Mapampanunotna a no tunggal pagtaengan koma, adda bukodna a pagaramidan iti ganagan manipud kadagiti marunaw a basura, anian a nagsayaat. Dagiti plastik, aglalo dagiti botelia kada lata, mamulaanda iti natnateng ket dagitoy a maaramid a ganagan ti agserbi a kanen dagiti mula.

Saan ngata a maikabassit ti basura no kasta? Saan ngata a masolusionan ti malnutrision iti pagilian?

No apay ngamin nga uray bassit a pagtaengan, kasla maipangpangruna latta a maimula kadagiti bote, paso, lata, ti masetas nga ang-angragen met laeng ta di maas-asikaso. No ngata la koma ta nateng ti ipalaon kadagitoy?

Di adayo a maipateg ti immula ta adda namnamaen a pagnumaran.

Nasayaat met no maipatungpal nga agpayso ti programa dagiti dadduma nga ili a maiparit wenno maikabassit ti panagusar iti plastik kadagiti pagtagilakuan. Dagitay makuna a dry goods, paper bag ti pakaipalaonanda wenno papel ti pangbungon kadagitoy. No ikan, karne wenno wet goods, isu laeng ti pannakaipalubos a pakausaran dagiti plastik a pagikkan.

Ngem no daytoy a linteg, awan ti naiget a panangmonitor dagiti adda iti poder, agbanag laeng nga awan kaes-eskanna. Makatkatawaan a linteg; maliblibbian dagiti nangilungalong.

Pagangayanna, umadu nga umadu latta dagiti basura a di nasayaat ti pannakaidalimanekna. Kenkuana, saan koman ti patinayon a pannakamonitor dagiti umili. Disiplina laeng iti bukod a bagi ti kasapulan.

A dagitoy a basura, naadalna dayta, sigurado nga isubli ti nakaparsuaan iti tunggal maysa. Daytoy a panagisubli, didigra ti kayatna a sawen. Sapasap a didigra, dina pilpilien ti biktima.

Iti saan pay a nasayaat a pannakaimanehar dagiti basura, paaduenna laeng dagiti bantay ken daga a madadael. Marebba, mabukkual dagitoy tapno agbalin laeng a pagipempenan kadagiti basura.

Bumassit latta ngarud ti mapagnumaran koma a daga. Mabugiaw dagiti ayup. Madadael ti kinabalanse ti ekosistem.

Awanan iti takem, ngem iti bukodna a wagas, makatulong itoy a parikut ti pagilian, no di man ti sibubukel a lubong. Kadagiti pinuon dagiti kayo a mulana, ditoy nga ikalina dagiti marunaw a basura tapno agserbi a ganagan dagitoy. Dagiti plastik, maidiretsoda iti abut a kinalina. Mailako met dagiti landok ken bote.

Iti pangad-adipenan kenkuana ti tisa, uray adayo iti subject-na ti maipapan iti basura, siguraduenna a mabagaanna dagiti ubbing ti kinapateg ti panamaglalasin kadagiti basurada. Isu ngarud a tallo ti pagbasuraan ti tunggal kuarto—para iti marunaw, di marunaw ken delikado a basura.

Ken kas ordinansa ti barangay a nakaisaadan ti pagadalanda, maiparit ti agpuor kadagiti basura.

Zero-waste nga ili, wenno ti pagilianna, nalaka la a magun-od no adda disiplina ti tunggal maysa. Dayta laeng. Ngem kaanonto ngata a madisiplinaan ti tunggal maysa ti bagina?

Sabali ketdi ti ibagbaga ni kayongna: umad-adu kano latta ti basura ta adu ti basura a lider!   —#30.