sinursuran-banner-sqSinursuranNi Jobert M. Pacnis

SINURSURAN: Danum!

AGKURKURANG ti danum!

Kinapudno daytoy a mangparparigat ita kadagiti kailian iti Kamaynilaan. Agsasanggalan dagiti nagubuay a problema.

Adda dita a ngimminan dagiti dram, timba ken plastik a mabalin a pagurnongan iti danum. Agaapa dagiti kailian iti pannakipilpilada para iti rasion a danum.

Dagiti pagadalan, agsaksaknap metten ti madi nga angot iti kinaawan ti mausarda a pagdalus kadagiti banioda.

Kasta man met laengen kadagiti hospital a nagdakkelan a banag ti danum para iti naannayas nga operasion daytoy. Isu a kasta laengen ti pannakikoordinar ti Departamento ti Salun-at kadagiti agsupsuplay iti danum tapno mayuna dagiti pasdekda a maikkan iti aginaldaw a masapulda a danum.

Idinto a marigrigatan dagiti dadduma a negosio, kas koma kadagiti panganan, iti panagkurkurang ti danum, addada met dagiti kasla negosio a kasta laengen ti panagadu ti kostumerda. Pagarigan dagiti aglaklako iti danum (nupay kurang met ti suplayda iti danum); pagtagilakuan kadagiti plastik a baso, paper plate ken Styrofoam a pagikkan iti taraon; ken dagiti aglaklako kadagiti timba, gallon, dram, ken steel can a kasapulan iti panagurnong iti suplay a danum dagiti pagtaengan.

Kas ninamnama, amin dagitoy, adda panagngato ti presio ti tunggal maysa. Ammotayon dayta— no dakkel ti panagkasapulan iti maysa a banag, sa bassit ti suplay, sigurado ti panagnginana. Law of supply and demand a kunada.

Ngem apay a kellaat laengen ti panagkurkurang iti suplay ti danum?

Idi addan nakemtayo, naynay a yad-adal dagiti mannursuro ti kinapateg dagiti kayo iti aglawlaw. Ammotayon a dagitoy ti mangmangted iti sadiwa nga angin nga angsentayo. Ken mangtiped kadagiti agayus a danum tapno di agbanag a perwisio iti aglawlaw; ken mangurnong kadagiti danum iti tukot ti daga tapno adda madadaan latta a suplay uray dumteng ti kalgaw.

Ngem kas pagaammotayon, kasta la unayen ti pannakaabuso dagiti kabakiran ken kabambantayan— ti nakaparsuaan. Nagangayanna, kimmiddit ken nakurangan dagiti pakaur-urnongan dagiti danum kas koma kadagiti makunkuna a watershed. Mabmabbat payen dagiti karayan, waig, dan-aw ken alog.

Immadu ti agus-usar iti danum (ta dimmakkel ti populasion) ngem bimmassit met ti pangalaan iti danum. Ibuntok payen ti panagbalbaliw ti klima iti sangalubongan. Nakaro ti tikagna sa pay la adda dayta kunkunada nga El Nińo.

Kuna dagiti dua a kompania nga agsupsuplay iti danum iti Kamaynilaan, napardas ti panagbaba ti level ti danum kadagiti pagal-alaanda a kas koma iti La Mesa Dam, Angat Dam ken Ipo Dam. Masapul nga in-inutenda daytoy tapno di daras maibus aglalo ket adayo pay ti panagtutudo.

Sa inayon kano pay dita ti saan a naikamakam a nalpas a water treatment facilities-da a makabael koma mangproseso iti riwriw a litro ti danum iti inaldaw. Itay kano pay laeng koma napalabas a Disiembre ti pannakaleppas daytoy ngem gapu iti kinasopistikado ti proyekto, saan a kas karina a leppasenda lattan. Masapul ti naannad a pannakaipatakder daytoy tapno dekalidad ti danum a maprosesona.

Ngem kuna ti Malakaniang a paimbestigaranda ti mapaspasamak a kinakurang iti danum. Normal kano met ti level ti danum iti Angat dam. Awan kano met ti kasta karikut a problema koma iti suplay.

Dagiti met netizen, adda sabali a panangbasada iti mapaspasamak. Aglalo ket sumarsaruno metten a maapektaran ti suplay ti koriente (a masapul met laeng ti danum iti pannakapataud daytoy aglalo kadagiti makunkuna a hydropower plant).

Panangiparikna kano daytoy a mapaspasamak a kasapulan unayen ti pagiliantayo ti baro/nayon pay a dam a pamataudan iti danum.

Mayat dayta iti umuna a panangutob. Ngem rumrummuar met a ti pagilian a China ti pagtaudan ti pondo wenno isuda payen a mismo ti mangipatakder iti dam. No sabali a pagilian ti manarawidwid ken pagtaudan ti pondo ti nasao a proyekto, ammotayon ti negatibo nga epektona iti pagilian.

Malaksid a mailumlomtayo iti utang, ad-adda a ti ganggannaet a pagilian ti agnumar iti pagimbagan daytoy. Ti dakdakesto pay no isudanton ti mangtengngel kadagiti suplay ti kasapulantayo a danum!

Maipalagip ita kaniak ti daniw a naputartayo idi pay Hulio 20, 2010. Iti dayta a tawen, kapigsatayo ti agparnuay kadagiti baro a porma ti daniw.

Adtoy man ti pakabuklanna:

Danum

Agay-ayus. Agub-ubbog.
Maysa kadagiti kangrunaan nga elemento.
Sagut ti Apo.

Inumen. Pagdalus.
Pagluto. Pagpartuat ti koriente.

Abunaw.
Usar ditoy. Usar idiay.
Narames ti nakaparsuaan.
Immuneg ti ubbog.

Kalgaw.
Uram! Uram! Uram!
Awan nabati.
Dimmapo dagiti arapaap.

Nadagaang. Nasipnget.
Rotating brownout.

Dikami pay nagdigos!
Dikami pay imminum!
Dikami pay nagdalus!
Dikami pay nagluto!

Lugi dagiti negosiomi!

Danum! Danum! Danum!

Nairasion ti danum. Innagaw.
Agkarkarayam ti dagaang…
Agwarwaras ti sakit.

Danum. Danum. Danum.

Pudno, marikna ti pategna
Ita ta nakidditen…

Pudno la unay. Ita ta addan parikut iti suplay ti danum, mautobtayon ti kinapateg daytoy.

Maigunamgunam ngarud ti panaginut iti danum, uray pay dagiti adda iti probinsia a mabalin a kadagitoy, saan pay a problema ti danum a masapul iti pagtaengan.

Ngem ketdi, mariknan ti kinakidditna aglalo kadagiti kataltalonan. Agrerengngat payen ti daga iti kinakurang ti danum. Maluglugi dagiti mannalon. Ania ngarud ket awan met nasayaat a pangawidanda iti danum para kadagiti mulada. Mangnamnamada laeng iti tudo wenno suplay manipud iti irigasion. Ngem no kasta nga agbaba ti level ti danum kadagiti dam, maapektaranna met ti suplay ti danum a naisangrat a para iti Agrikultura.

Wen, napateg la unay a praktisentayo ti panaginut. Ammotayo koma ‘tay kunkunada masinop na paggamit. Saan a gapu ta nausaren ti danum, iballeng lattan. Ipanunotan iti mabalin pay a pakausaranna. Pagarigan ti naglabaan, mabalin a pangdalus kadagiti banio wenno lugan. Ti pagdalus kadagiti lutuen a taraon, mabalin nga usaren a pagsibog kadagiti nateng ken masetas a mula.

Naynay pay a maibalbalakad nga agusar koma iti planggana iti panangdalus kadagiti lunglongan. Wagas daytoy tapno saan a masayang ti danum nga agubo iti gripo no agtultuloy ti panagubo daytoy.

Ania man ti ramut daytoy a parikut ita iti Kamaynilaan, saan koman nga agtitinnatudo pay dagiti maseknan. Agkaykaysada koma a mangkita iti nadaras a solusion iti parikut. Ipanunotanda kadagiti addang a mangsolbar iti problema para iti napaut a pagnumaran ti sangkaaduan.